Prezident Volodimir Zelenskinin sentyabrın 1-də verdiyi açıqlamadan və The Atlantic-in Moskva ətrafında hava hərəkətini mütəmadi pozmağa yönəlmiş Ukrayna planı barədə yaydığı məlumatlardan sonra bu təsirin Rusiyaya qarşı daha sistemli təzyiq vasitəsinə çevrilməyə başladığı görünür.

Zelenski Rusiya hava məkanında təhlükəsizlik şəraitinin dəyişdiyi barədə xəbərdarlıq edir

Zelenskinin sentyabrın 1-də verdiyi açıqlama Ukraynanın uzaqmənzilli sistemlərdən istifadəsində yeni mərhələnin başlandığını göstərə bilər. Mesaj faktiki olaraq beynəlxalq aviaşirkətlərə, sığorta şirkətlərinə və aviaşirkətləri hələ də Rusiya hava məkanından istifadə edən dövlətlərə ünvanlanmışdı.

Zelenskinin sözlərinə görə, Rusiyanın başlatdığı müharibə nəticəsində Rusiya hava məkanı faktiki olaraq bağlanacaq. O, eyni zamanda Ukraynanın mülki təyyarələri təhdid etmədiyini vurğulayıb. Risk Ukraynaya məxsus pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) Rusiya hava məkanında sayının artacağı gözləntisi ilə bağlıdır və bu səbəbdən mülki aviasiya dəyişmiş təhlükəsizlik şəraitinə uyğunlaşmalı olacaq.

Rusiya hava limanları üzərindəki hava məkanının təhlükəsizliyi danışıqlar mövzusuna çevrilib

Zelenskinin açıqlamasının əsas hissələrindən biri diplomatiya ilə bağlı idi. O, ABŞ-ın xahişi ilə Ukraynanın avqustun 25–27-də Moskva və Sankt-Peterburq istiqamətindəki hücumlara fasilə verdiyini təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, başqa bir ölkə də Vladivostok istiqamətindəki hücumlara müvəqqəti fasilə verilməsi xahişi ilə Ukraynaya müraciət etmişdi. Prinsip bundan ibarətdir ki, Ukrayna diplomatik səbəblərə görə və danışıqları asanlaşdırmaq məqsədilə müəyyən dövrlərdə və müəyyən istiqamətlərdə Rusiya hava məkanının bir hissəsində PUA-lardan istifadə etməyə bilər. Bununla belə, Rusiya müharibəni davam etdirdiyi müddətdə Ukraynaya məxsus PUA-ların və digər uzaqmənzilli sistemlərin Rusiya hava məkanına çatması riski qalacaq. Bu, Rusiyanı hava limanlarını bağlamağa və ya mülki hava hərəkətini məhdudlaşdırmağa məcbur edə bilər.

Beləliklə, Zelenskinin açıqlaması bu riskin müvəqqəti azaldılmasının beynəlxalq razılaşmaların bir hissəsinə çevrilə biləcəyini göstərir. Onun sözlərinə görə, Rusiya hava məkanı yalnız müharibənin başa çatdırılması istiqamətində real irəliləyiş əldə olunduqda yenidən tam təhlükəsiz ola bilər. Buna görə də Rusiya hava məkanının təhlükəsizliyi artıq yalnız uçuş təhlükəsizliyi məsələsi olmaqla qalmır, həm də diplomatik danışıqlarda əhəmiyyət daşıya biləcək amilə çevrilir.

Rusiyanın mülki aviasiyası artıq reaksiya verib

İlk praktiki nəticələr demək olar ki, dərhal özünü göstərdi. Sentyabrın 2-nə keçən gecə Rusiyanın paytaxtındakı hava limanlarında yeni məhdudiyyətlər tətbiq edilərkən Türkiyə aviaşirkətləri Moskvaya və Moskvadan həyata keçirilən bir neçə reysi ləğv etdi. Pegasus Hava Yolları Antalyadan və İzmirdən Moskvaya uçan iki təyyarəni geri qaytardı. Bu, Rusiya tərəfinin Vnukovo Hava Limanında təhlükəsizlik tədbirini rəsmi şəkildə tətbiq etməsindən əvvəl baş verdi. Həmin tədbir səlahiyyətli orqanların hava məkanının təhdid altında olduğunu qiymətləndirdiyi hallarda hava hərəkətinin müvəqqəti məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Pegasus və Türk Hava Yollarının Moskvaya daha bir neçə reysi də ləğv edildi. Rusiya fond bazarı da reaksiya verdi. Zelenskinin açıqlamasından sonra Rusiyanın ən böyük aviaşirkəti Aeroflot-un səhmləri Moskva Birjasının axşam sessiyasında 5 faizdən çox ucuzlaşdı.

Buna görə açıqlama təkcə Kremlə və Rusiya ictimaiyyətinə deyil, həm də aviaşirkətlərə və sığorta şirkətlərinə ünvanlanıb. Aviasiya sektoru üçün bu cür riskin təsir mexanizmi ənənəvi iqtisadi sanksiyalardan fərqlənir. Aviaşirkət və ya sığorta şirkəti hər hansı hava marşrutunu həddən artıq riskli hesab edərsə və ya marşrut mütəmadi fasilələrə məruz qalarsa, yeni siyasi qərara və ya rəsmi qadağaya ehtiyac qalmır.

Reyslər yalnız əməliyyat risklərinin qiymətləndirilməsi əsasında ləğv edilə, təxirə salına və ya başqa marşruta yönləndirilə bilər. Buna görə də hava məkanında yaranan fasilələr yeni rəsmi sanksiyalar və ya beynəlxalq məhdudiyyətlər tətbiq edilməzdən xeyli əvvəl iqtisadi nəticələr doğura bilər. Bu, mülki aviasiyanı Rusiya üçün xüsusilə həssas sektora çevirir.

Moskvadakı paraddan hava hərəkəti ilə bağlı xəbərdarlıqlara

Ukrayna əvvəllər də oxşar siyasi mesaj ötürmə üsulundan istifadə edib. Zelenski 8 may 2026-cı ildə 374/2026 nömrəli fərman imzalayaraq mayın 9-da Moskvada paradın keçirilməsinə rəsmi razılıq verdi. Tədbir zamanı Qızıl meydanda müəyyən edilmiş ərazi Ukraynanın silahdan istifadə planlarından kənarlaşdırıldı. Açıqlama zahirən siyasi təxribat kimi qəbul edilə bilərdi, lakin eyni zamanda dəqiq koordinatları və vaxt çərçivəsi olan konkret hərbi siqnal idi. Buna görə həm Rusiyada, həm də ölkə xaricində ciddi qəbul edildi.

İndi isə miqyas daha genişdir. Zelenskinin mesajı artıq Qızıl meydanda keçirilən konkret bir tədbirin iştirakçılarına deyil, beynəlxalq mülki aviasiya sektoruna ünvanlanır. Bu mesaj Rusiya hava məkanından istifadə ilə bağlı risklərin aviaşirkətlər və sığorta şirkətləri tərəfindən konkret əməliyyat amili kimi nəzərə alınmalı olduğunu göstərir.

Mülki aviasiyanın fəaliyyətini pozmağa yönəldiyi bildirilən Ukrayna planı

Avqustda The Atlantic nəşri mənbələrə istinadən kod adının M&M olduğu bildirilən Ukrayna planı barədə məlumat yayıb. Bildirildiyinə görə, plan Moskva ətrafında hava hərəkətini mütəmadi pozmaq üçün çox sayda ucuz avtonom PUA-dan istifadəyə əsaslanır. Lakin Ukrayna rəsmiləri M&M-in rəsmi əməliyyat adı olduğunu və ya planın The Atlantic-in təsvir etdiyi formada həyata keçirildiyini açıq şəkildə təsdiqləməyiblər.

Nəşrin məlumatına görə, əsas məqsəd mülki hava limanlarına hücum etmək deyil, çox sayda PUA vasitəsilə hava məkanında davamlı risk yaratmaq və Rusiyanı öz hava hərəkətini məhdudlaşdırmağa məcbur etməkdir. Fasilələr kifayət qədər geniş miqyas alarsa, beynəlxalq aviaşirkətlər və sığorta şirkətləri Moskvaya uçuşları həddən artıq riskli və ya etibarsız hesab etməyə başlaya bilərlər.

Beləliklə, Moskva hava limanları birbaşa hücum hədəfinə çevrilmədən də təsirə məruz qala bilər. Təkrarlanan bağlanmalar və gecikmələr beynəlxalq aviaşirkətləri Rusiya paytaxtına uçuşları azaltmağa və ya tam dayandırmağa sövq edə bilər. Bu isə Rusiyanın siyasi və iqtisadi elitasının təcridini dərinləşdirə, Kremlə əlavə iqtisadi və siyasi təzyiq yarada bilər.

The Atlantic bir gecə ərzində minədək kiçik avtonom PUA-dan istifadə imkanından da yazıb. Sentyabrın 2-də nəşrin jurnalisti Simon Shuster bildirib ki, ona əvvəllər M&M barədə məlumat verən mənbələrdən biri Zelenskinin açıqlamasını konsepsiyanın həyata keçirilməyə başlandığının göstəricisi hesab edib.

Lakin bu, Ukrayna hökumətinin rəsmi açıqlaması deyil, jurnalistin mənbəyinə əsaslanan məlumatdır. Buna görə M&M açıq şəkildə təsdiqlənmiş Ukrayna əməliyyatı kimi deyil, The Atlantic-in xəbər verdiyi plan kimi təqdim edilməlidir. Bununla belə, planın əsasında duran strateji prinsip Ukrayna Prezidenti tərəfindən açıq şəkildə ifadə olunub. Ukraynaya məxsus uzaqmənzilli PUA-ların Rusiya hava məkanında olması mülki hava limanları hücum hədəfi olmasa belə, Rusiyanı mülki hava hərəkətini məhdudlaşdırmağa məcbur edə bilər.

İnformNapalm bu təsir barədə daha əvvəl yazıb

İnformNapalm-ın daimi oxucuları üçün bu mexanizm yeni deyil. İnformNapalm 2025-ci ildə “2025-ci ilin yayında 30-dan çox Rusiya hava limanı hava məkanının təkrar bağlanmasından təsirləndi” başlıqlı təhlil və infoqrafika yayımlayıb.

Moskvadakı Şeremetyevo Hava Limanının IATA kodu SVO-dur. Eyni hərflər rus dilində qondarma “xüsusi hərbi əməliyyat” ifadəsinin qısaltması kimi də işlədilir. İnformNapalm müharibənin nəticələrinin getdikcə Moskvaya da çatdığını göstərmək üçün əvvəllər bu söz oyununa istinad edib.

2025-ci ildə aydın tendensiya formalaşdı. Ukraynaya məxsus PUA-ların hava hərəkətinə təsir göstərmək üçün mülki hava limanlarına hücum etməsinə ehtiyac yox idi. Uzaqmənzilli PUA-ların iri aviasiya qovşaqlarının yaxınlığında olması belə Rusiyanı dəfələrlə hava hərəkətini məhdudlaşdırmağa və ya dayandırmağa vadar edib. 2025-ci ilin yayında 30-dan çox Rusiya hava limanında təkrar məhdudiyyətlər qeydə alınıb. Rusiyanın müxtəlif bölgələrində demək olar ki, hər gün uçuş qadağaları tətbiq olunub; bu da gecikmələrə, təyyarələrin başqa marşrutlara yönləndirilməsinə və sərnişin daşımalarında genişmiqyaslı fasilələrə səbəb olub.

2025-ci ilin sentyabrında İnformNapalm iqtisadi nəticələrə də diqqət çəkib. Həmin materialda Rusiya hava limanları üzərindəki hava məkanının bağlanmasının Rusiya üçün iqtisadi itkilərə səbəb olduğu vurğulanıb. Ukraynaya məxsus PUA-nın uçuş trayektoriyası iri hava limanının yaxınlığından keçərsə, Rusiya hakimiyyəti təhlükəsizlik məqsədilə mülki hava hərəkətini müvəqqəti dayandıra bilər.

Mexanizm sadədir. PUA hərbi hədəfə, neft və ya qaz obyektinə, yaxud digər obyektə istiqamətlənmiş ola bilər. Uçuş trayektoriyası iri aviasiya qovşağının yaxınlığından keçərsə, Rusiya hakimiyyəti təhlükəsizlik məqsədilə hava məkanını bağlaya bilər. Beləliklə, mülki hava limanı hücum hədəfi olmasa da, əlavə iqtisadi və logistik itkilər yaranır.

Yan təsirdən sistemli təzyiq vasitəsinə

Bu mexanizmin niyə məhz indi sistemli təzyiq vasitəsinə çevrilməyə başladığı dəqiq məlum deyil. Ola bilsin ki, əvvəllər Ukrayna Rusiyanın iri aviasiya qovşaqlarına davamlı təzyiq göstərmək üçün kifayət qədər uzaqmənzilli sistemə malik olmayıb. Daha ucuz PUA-ların və avtonom sistemlərin istehsalının da genişləndirilməsinə ehtiyac yaranmış ola bilər.

Aviaşirkətləri hələ də Rusiya hava məkanından geniş miqyasda istifadə edən ölkələrlə bağlı yarana biləcək diplomatik nəticələrin Ukrayna tərəfindən nəzərə alınması da mümkündür. Digər mümkün izah uzaqmənzilli sistemlərdən istifadə strategiyasının dəyişməsidir. Başqa səbəblər də ola bilər. Bununla belə, İnformNapalm-ın hələ 2025-ci ildə Ukraynanın uzaqmənzilli hücumlarının nəticəsi kimi təsvir etdiyi iqtisadi təsirin indi daha sistemli rol oynamağa başladığını söyləmək olar.

Bu təsirə nail olmaq üçün Ukraynanın Rusiyanın mülki hava limanlarına birbaşa zərbə endirməsinə ehtiyac yoxdur. Rusiyanın hava hərəkətini mütəmadi məhdudlaşdırmağa məcbur olduğu təhlükəsizlik şəraitinin yaradılması və eyni zamanda beynəlxalq aviaşirkətlərin və sığorta şirkətlərinin Rusiyaya uçuşların davam etdirilməsi ilə bağlı risklər barədə öz qiymətləndirmələrini aparması kifayətdir.

Beləliklə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi ölkənin öz hava məkanında da getdikcə daha aydın nəticələr doğurur. Təsirlər yalnız hərbi və strateji hədəflərin yaxınlığında deyil, mülki hava hərəkətində də hiss olunur.

Məqaləni İnformNapalm üçün Anthony Kubint hazırlayıb.

Həmçinin oxuyun

• Ukrayna Rusiyanın imperialist paradigmasını daxildən necə sarsıda bilər
• Rusiya Baş Qərargahı silahlı qüvvələrdə Telegram istifadəsini qadağan edib
• Moskvada zədələnmiş qürur: NAFO və İnformNapalm Rusiya haker siyahısında

Veb saytımıza bir link paylaşdığınız üçün çox sağ olun! Creative Commons – Attribution 4.0 International – CC BY 4.0. Facebook, X və Telegram-da İnformNapalm səhifələrini oxuyun.

İnformNapalm-ın heç bir hökumət və ya sponsor tərəfindən maliyyə dəstəyi yoxdur. Yeganə sponsorlarımız fərdi könüllülər və oxuculardır. Siz həmçinin BuyMeACoffee vasitəsilə aylıq mini ianələr etməklə İnformNapalm-a dəstək ola bilərsiniz.