Son dövrdə ABŞ, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsində hərbi maşınını dəstəkləyən şəxs, şirkətlər və qurumlara beynəlxalq sanksiyalar tətbiq edib. Əhəmiyyətli bir addım olaraq, dövlət enerji şirkəti Rosatom-un baş direktoru Aleksey Lixaçov və şirkətin idarə heyətinin 13 üzvü sanksiya siyahısına daxil edilib.
Diqqət çəkən bir digər məsələ isə ABŞ-nın 2040-cı ilə qədər Rus uranı idxalını qadağan etməsidir. Ancaq Enerji Nazirliyi, şirkətlərin alternativ tapa bilmədiklərini sübut etmələri halında istisnalar edə bilmək hüququna sahib oldu. Rosatom indiyədək geniş sanksiyaların qarşısını almağa müvəffəq olub, lakin ABŞ-ın hazırkı sanksiyalar paketi Rusiyanın enerji şirkətinə təzyiqi artırmaq üçün presedent yarada bilər.
Rosatom və qlobal təsiri
Şirkət nüvə enerjisi sektorunun ən böyük iştirakçılarından biridir, qlobal konversiya potensialının 40%-ni və zənginləşdirmə qabiliyyətinin 46%-ni idarə edir. O, həm də dördüncü nəsil nüvə reaktorları üçün yanacaq istehsal edən yeganə ölkədir. 2021-ci ildə ABŞ-ın uran idxalının 14%-i Rusiyadan, Rosatom isə uranın zənginləşdirilməsi üzrə qlobal xidmətlərin 28%-ni təmin edib. AB-də isə uranın 17%-i Rusiyadan gəlib və Rosatom, dönüşüm qabiliyyətinin 22%-dən və zənginləşdirilmənin 30%-dan məsuldur. Rosatom eyni zamanda uran mədənçiliyi və zənginləşdirmə sahəsində lider bir iştirakçıdır. Avropa və Amerika bazarlarında tənəzzülə baxmayaraq, şirkət qlobal istehsal imkanlarını genişləndirməkdə davam edir.
Rosatomun baş direktoru Aleksey Lixaçov.
Bu asılılığın azaldılması uzun bir prosesdir, amma mümkünsüz deyil. ABŞ, Rus uranı idxalını qadağan edərək ilk addımı atıb. İndi Qərb ölkələrinin sanksiyaları artıraraq bu asılılığı qırmaları və Rosatom-un qlobal təsirini azaltmaları kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Rosatomun geosiyasi güc oyunçusu kimi rolu
Şirkət yalnız nüvə enerjisi sahəsində əhəmiyyətli bir iştirakçı deyil, həm də Rusiya üçün əhəmiyyətli bir geosiyasət alətdir. Şirkət, Rusiyadakı bütün mülki nüvə stansiyaları, Rusiyanın nüvə silah kompleksi və bir çox tədqiqat müəssisəsi daxil olmaqla nüvə sektorundakı 360 şirkəti idarə edir.
Rosatom-un Macarıstandakı Paks-2 nüvə stansiyası layihəsi.
2022-ci ildə şirkətin gəlirləri 11 milyard dollara çatmış, beynəlxalq layihələrinin dəyəri isə 200 milyard dolları keçmişdir. Rosatom qlobal varlığını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib və hazırda Türkiyə, Macarıstan və Çin də daxil olmaqla 11 ölkədə 34 nüvə reaktoru inşa edir. Türkiyə və Macarıstan NATO üzvüdür və bu hal şirkətə xüsusilə cənub yarımkürəsində əhəmiyyətli bir geosiyasət rol qazandırır.
Boliviyada qurulmaqda olan bir nüvə enerjisi elm və texnologiya mərkəzi layihəsi.
Rosatom-un təqdim etdiyi digər bir layihə nüvə enerjisi üçün elmi və texnoloji mərkəzlərdir. Bu mərkəzlər hazırda Serbiya və Boliviyada inşa edilir və Vyetnam ilə Ruanda-da oxşar layihələr üçün danışıqlar davam etdirilir.
Rosatom və silah istehsalı
Şirkət, mülki nüvə enerjisi sahəsindəki rolunun yanında Rusiyanın silah istehsalına da böyük ölçüdə daxil olmuşdur. Şirkət, Rus müdafiə sənayesinə silah istehsalı üçün lazım olan komponentləri təmin etmə qabiliyyətinə malikdir. Rosatom və bağlı qurumlar, Kh-101 kimi Rus ordusunun Ukraynada istifadə etdiyi qanadlı raketlərinin istehsalında birbaşa iştirak edir.
Kh-101 tipli qanadlı raket.
Sanksiyalara baxmayaraq, Kh-101, Kh-59, Kh-55 və Kh-22 kimi qanadlı raketlərini istehsal edən Raduqa Dizayn Bürosu istehsal müəssisələrini müasirləşdirməyə davam edir. Şirkət həm Avropa, həm də Çin şirkətlərindən komponent idxal edərək Rusiyanın silah ehtiyatlarını inkişaf etdirməsini təmin edir.
Raduqa Dizayn Bürosunun istehsal müəssisələrinin genişləndirilməsi.
Frontelligence Insight (FI) tərəfindən aparılan araşdırma Raduga Dizayn Bürosunun istehsal imkanlarını genişləndirməyə davam etdiyini təsdiqləyir. 2023-cü ilə aid peyk şəkilləri M10, M11A və M11B binalarında yeni tikinti layihələrini göstərir. Rosatom-a bağlı digər bir şirkət olan Mars Dizayn Bürosu, qanadlı raketləri üçün idarəetmə sistemləri istehsal edir və Raduqa-ya bu sistemlərin inkişafı üçün lazım olan komponentləri təmin edir.
Avropa və Çindən gələn avadanlıqlar
Ukraynalı hacktivist qrupu Cyber Resistance tərəfindən əldə edilən sənədlər, Raduqa-nın istehsal qabiliyyətini genişləndirmək və müasirləşdirmək üçün Avropa və Çin tədarükçülərindən lazım olan avadanlıqları satın almağa davam etdiyini göstərir.
2023-cü il üçün texniki müasirləşdirmə və yenidən qurma planı, xüsusi bir büdcə ilə lazım olan xarici avadanlıqların siyahısını ehtiva edir. Maliyyələşmənin böyük bir hissəsi yeni avadanlıqlar, inşaat layihələri, nəqliyyat donanmasının inkişafı, laboratoriyaların yaxşılaşdırılması və yeni İT proqramlarının yaradılması üçün ayrılmışdır.
Lazım olan xarici avadanlıqları təmin edən açar firmalar bunlardır: Farsoon (Çin), Hangcha (Çin), Hision (Çin), Fagima (İtaliya), Automator (İtaliya) və Hottinger GmbH (Almaniya).
İl ortasındakı iş irəliləyiş hesabatının gözdən keçirilməsi, bu hədəflərə çatmaqda əhəmiyyətli irəliləyişlərin qeydə alındığını göstərir. Bu təchizatçılardan gələn məhsullar Raduqa-ya problemsiz bir şəkildə çatır və bəzi hallarda müstəsna uğurlar əldə edilir. Sanksiyalara baxmayaraq, Raduqa lazım olan avadanlıqları Avropa və Çin təchizatçılardan təmin edərkən müəssisələrini genişləndirmək və müasirləşdirməkdə müvəffəq olmuşdur.
Mars Dizayn Bürosunun fəaliyyətləri
Mars Dizayn Bürosu, Raduqa və M.P. Fyodorov Dubna Mexaniki Zavodu (DMZ) üçün K-051M, U501M sistemlərini və SN-99 kimi naviqasiya modullarını müasirləşdirir və baxımını həyata keçirir. Bu sistemlər Kh-32, Kh-59 və Kh-101 qanadlı raketlərində istifadə olunur.
13 Fevral 2023 tarixli araşdırma hesabatı, Mars-ın K-051M və U501M sistemləri üçün Raduqa və DMZ-yə yönələn təmir fəaliyyətini davam etdirdiyini təsdiq edir.
K-051M və U501M sistemlərinə aid səhv araşdırma hesabatı
Bu hesabat, K-051M və U501M sistemlərindəki tez-tez rast gələn səhvləri aydınlaşdırmağı məqsəd qoyur. Şirkət, Qərb komponentlərini təmin etməyə çalışsa da, mövcud sanksiyaları tamamilə aşmaq mümkün olmamış və bu hal mütəmadi əməliyyat kəsintilərinə yol açmışdır. 19 Sentyabr 2022 tarixli Kh-32 qanadlı raketlərinə aid bir səhv və yaxşılaşdırma cədvəli, bu raketlərin 50%-dən çoxunun K-051M və U501M sistemləri ilə bağlı problemlər yaşadığını göstərir. Bu problemlərin əksəriyyəti həll edilmiş olsa da, ciddi zaman və resurs sərfini tələb etmişdir.
Məlumatlar, Dizayn Bürosu Mars ilə bağlı digər araşdırma materialları ilə birlikdə, İnformNapalm-ın əvvəlki nəşrləri arasında mövcuddur. Həmçinin, daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, Rosatom böyük ölçüdə sanksiyalardan qaçmağı bacarıb və yalnız bir neçə iştirakından təsirlənib.
Rosatom AES-də məlumat mərkəzlərində istifadə olunan avadanlıqları.
İkili istifadə materiallarının əslində kritik informasiya infrastrukturunu (CII) təmin etmə layihələri bəhanəsi ilə idxal edildiyi və gerçəkdə qanadlı raketləri ilə digər silah texnologiyalarının istehsalında istifadə edildiyi ehtimal olunur. Atom elektrik stansiyalarında məlumat mərkəzlərinin yaradılması buna misal ola bilər.
Titan xəlitəli toz və 3D çap
Rosatom-un aktiv olduğu sahələrdən biri də 3D çap üçün titan xəlitəli tozların istehsalıdır. Bu təşəbbüslə şirkət, müasir 3D çap texnologiyasından istifadə edərək öz materiallarını istehsal edə bilir. Söz mövzusu texnologiyanın, sanksiyaların çatışmazlığı səbəbindən Qərb şirkətləri ilə əməkdaşlıqdan da faydalandığı aydındır.
Bu tozların istehsalı, Rosatom-un yanacaq departamentinə bağlı olan və Udmurtiya-nın Qlazov şəhərində yerləşən Çepetsk Mexaniki Zavodunda həyata keçirilir. Bu texnologiya eyni zamanda Raduqa tərəfindən inkişaf etdirilən qanadlı raketləri kimi silah parçalarının istehsalında da aktiv şəkildə istifadə olunur.
Sənədli sübutlara görə Raduqa, avadanlıq istehsalı üçün 3D çap cihazları və maşınlar tədarük etmişdir. Bu avadanlıqların mümkün təchizatçılardan biri, sənaye 3D çapında ixtisaslaşmış Çinli Farsoon şirkətidir. Farsoon-un keçmişdə Rosatom-a aktiv olaraq avadanlıq təmin etdiyi və bu avadanlıqların Mars Dizayn Bürosu vasitəsilə Raduqa-ya ötürülmüş ola biləcəyi ehtimal olunur.
Digər mümkün təchizatçı Hottinger Brüel & Kjær-dir. Mars Dizayn Bürosunun 2022-ci ildə bu şirkətdən avadanlıq aldığını və sonra Raduqaya təhvil verdiyini göstərən sənədlər var. Ancaq nə qədər avadanlığın Mars-dan Raduqa-ya həqiqətən transfer edildiyi qeyri-müəyyəndir.
Rosatomun Ukrayna müharibəsindəki rolu
ABŞ-ın Rosatom-a qarşı sanksiyaları, xüsusən də Rusiyanın uran qadağası mühüm ilk addım olsa da, Aİ və digər Qərb ölkələri şirkətə qarşı hələ də hərtərəfli sanksiyalar tətbiq etməyib. Bu ölkələrin, xüsusilə nüvə enerjisi sahəsində Rusiyaya olan asılılıqlarını qırmaq üçün səylərini artırmaları kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Unudulmamalıdır ki, Rosatom təkcə mülki nüvə enerjisi sahəsində aparıcı təchizatçı deyil, həm də hərbi müdafiə istehsalında mühüm iştirakçıdır. Şirkət, Ukraynada mülki şəxslərə qarşı istifadə olunan silahların inkişafında da aktiv rol oynayır. Qərb Rosatom-a qarşı sanksiyalar tətbiq etməklə nəinki Rusiyanın nüvə enerjisinə çıxışını əngəlləyəcək, həm də Rusiyanın silah sənayesinə resursların axınını məhdudlaşdıracaq. Bu cür sanksiyalar yalnız iqtisadi bir önləmə deyil, həm də Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsini dayandırmaq və daha çox əziyyəti önləmək adına əxlaqi bir zərurətdir.
İnformNapalm-dan digər məqalələri oxuyun
- Rus şirkəti Planar Tech’in Qərb sanksiyalarını aşma yolu
- Rusiyanın silah istehsalı sanksiyalara baxmayaraq davam edir
- Valeri Zalujni tərəfindən Ukraynadakı müharibə haqqında dürüst faktlar
Veb saytımıza bir link paylaşdığınız üçün çox sağ olun! Creative Commons – Attribution 4.0 International – CC BY 4.0. Facebook, Twitter və Telegram’da İnformNapalm səhifələrini oxuyun.
İnformNapalm-ın heç bir hökumət və ya sponsor tərəfindən maliyyə dəstəyi yoxdur. Yeganə sponsorlarımız fərdi könüllülər və oxuculardır. Siz həmçinin Buymeacoffee vasitəsilə aylıq mini ianələr etməklə İnformNapalm-a dəstək ola bilərsiniz.
