Rusiya ilə əlaqəli təsir şəbəkələri Ukrayna və onun beynəlxalq tərəfdaşları haqqında çaşdırıcı məlumatlar yaymaq üçün saxta xəbər materiallarından istifadə edir. Fransanın Le Point jurnalına aid edilən uydurma jurnalist araşdırması Rusiya yönümlü Telegram kanalları və geniş internet saytları şəbəkəsi vasitəsilə yayılıb. Daha sonra Claude süni intellekt xidməti həmin iddiaları doğru məlumat kimi təqdim edərək şəbəkəyə daxil olan saytlardan birinə istinad edib. Bu hadisə saxta xəbərlərin rəqəmsal informasiya xidmətləri vasitəsilə necə daha geniş yayıla bildiyini göstərir. Eyni zamanda dövlət qurumlarının yeni hesabatları və elmi araşdırmalar Rusiyanın informasiya təsiri əməliyyatlarının arxasındakı təşkilati strukturu daha aydın şəkildə üzə çıxarır.

Media qurumlarının təqlidi informasiya təsiri vasitəsi kimi

Rusiyanın informasiya məkanında təsir fəaliyyəti yalnız dövlət mediası və açıq şəkildə Kremlin mövqeyini dəstəkləyən informasiya kanalları vasitəsilə həyata keçirilmir. Sənədləşdirilmiş üsullardan biri saxta məlumatları etibarlı jurnalist materialı kimi təqdim etmək üçün tanınmış xəbər təşkilatlarının adından istifadə etməkdir. Saxta məqalə və videolarda məşhur loqolardan, həmin media qurumlarına xas qrafik elementlərdən, bəzən isə real şəxslərə aid edilən uydurma açıqlamalardan istifadə olunur. Materialın əsl mənbəyi zahirən müstəqil görünən xəbər qurumunun arxasında gizlədilir. İddia yayıldıqca tanınmış media qurumuna istinad da onunla birlikdə dövriyyəyə daxil olur və məlumatın artıq jurnalist yoxlamasından keçdiyi təəssüratını yaradır.

NewsGuard analitik şirkəti 2026-cı ilin sentyabrında dərc etdiyi araşdırmada Rusiya ilə əlaqəli üç təsir əməliyyatı çərçivəsində 906 saxtalaşdırılmış media materialı müəyyən etdiyini açıqlayıb. Həmin materiallar 21 ölkədə fəaliyyət göstərən 163 tanınmış media qurumunun adından təqdim olunub. Adı və vizual üslubu təqlid edilən xəbər təşkilatları arasında BBC, Euronews, Politico və Deutsche Welle də var. Saxta materiallardan, digər məqsədlərlə yanaşı, Ukrayna rəsmilərinə qarşı korrupsiya ittihamları və Avropa siyasətçiləri haqqında çaşdırıcı məlumatlar yaymaq üçün istifadə edilib. Beləliklə, real media qurumlarının nüfuzu uydurma iddialara daha çox etibarlılıq qazandırmaq məqsədilə istismar olunub.

Bununla yanaşı, NewsGuard bu fəaliyyətlərin artım tempi haqqında əvvəllər açıqladığı göstəriciyə düzəliş edib. Şirkət əvvəlcə 2025-ci ilin birinci yarısı ilə 2026-cı ilin eyni dövrü arasında 850 faizlik artım olduğunu bildirmişdi. Lakin müstəqil tədqiqat qrupunun iradlarından sonra NewsGuard 2025-ci ilə aid monitorinqin eyni dərəcədə əhatəli aparılmadığını qəbul edib. Buna görə də ilkin müqayisə artımın miqyasını olduğundan böyük göstərmiş ola bilər. Bu düzəliş sənədləşdirilmiş saxtakarlıq hallarının mövcudluğunu şübhə altına almır, lakin fəaliyyətlərin nə qədər sürətlə genişləndiyini dəqiq müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir.

Bu üsulun mahiyyəti yalan məlumatın bir neçə mərhələdən keçərək etibarlı görünməsidir. Əvvəlcə uydurma xəbər tanınmış media qurumunun adından təqdim olunur. Daha sonra digər saytlar və sosial media hesabları guya ilkin mənbəyə istinad edərək həmin materialı yenidən yayır. Məlumatın yayılması davam etdikcə müxtəlif nəşrlərin eyni iddianı bir-birindən asılı olmayaraq təsdiqlədiyi təəssüratı yarana bilər. Halbuki onların hamısı eyni saxta materiala əsaslanır.

Fransız jurnalına aid edilən saxta araşdırma

2026-cı il aprelin 10-da Rusiya yönümlü Telegram kanalları Fransada müalicə aldıqdan sonra 20 mindən çox ukraynalı hərbçinin fərarilik etdiyi barədə iddia yaymağa başlayıb. Həmin iddiaya görə, 2025-ci ildə Fransada müalicə alan hər üç ukraynalı hərbçidən biri Ukraynaya qayıtmaq əvəzinə Fransada qalıb. Materialda ukraynalı hərbçilərin Fransadakı cinayətkar qruplaşmalara qoşulduğu da iddia edilirdi. Mənbə kimi Fransanın Le Point jurnalı göstərilirdi. İddialar jurnalın loqosundan istifadə edən və onun jurnalist üslubunu təqlid edən video ilə birlikdə təqdim olunurdu.

Lakin Le Point belə bir araşdırma dərc etməyib. Aprelin 14-də Ukraynanın Dezinformasiyaya Qarşı Mübarizə Mərkəzi həmin materialla bağlı təhlilini ictimaiyyətə açıqlayıb. Qurum müəyyən edib ki, Le Point bu məlumatları yayımlamayıb və iddialara uyğun statistik göstəricilər nə tanınmış beynəlxalq media qurumlarının nəşrlərində, nə də rəsmi mənbələrdə mövcuddur. Mərkəzin araşdırmasına görə, saxta material əvvəlcə Rusiya Telegram kanallarında yayılıb, daha sonra isə təbliğat yönümlü saytlar tərəfindən Fransadan gələn həqiqi xəbər kimi təqdim edilib.

Yayılma zəncirinin müəyyənləşdirilə bilən hissələrindən biri adı “Hərbi müşahidəçi” mənasını verən “Военный обозреватель” Telegram kanalına gedib çıxır. Kanal aprelin 10-da paylaşdığı məlumatda ukraynalı hərbçilərlə bağlı iddianı açıq şəkildə Le Point jurnalına istinad edərək təqdim edib. Eyni iddia Rusiya xəbər nəşrlərində də yer alıb və jurnalist araşdırması nəticəsində üzə çıxarılmış məlumat kimi göstərilib. Müəyyən edilmiş nəşrlər saxta mənbəyə istinadın material yayıldıqca necə qorunub saxlandığını göstərir.

Bununla belə, videonu ilkin olaraq hazırlayan şəxs və ya təşkilat açıq mənbələrdəki məlumatlar əsasında müəyyənləşdirilməyib. Materialı ilk dəfə hansı kanalın dərc etdiyi də dəqiqləşdirilməyib. Sənədləşdirilmiş yayılma prosesi saxta materialın bir neçə Rusiya yönümlü informasiya mühitində dövriyyəyə daxil olduğunu göstərir. Lakin bu məlumatlar əməliyyatın bütün mərhələlərində məsuliyyətin kimlərin üzərinə düşdüyünü müəyyənləşdirmək üçün kifayət etmir.

Rəsmi tibbi statistika iddia edilən fərarilik miqyasını təsdiqləmir

İddia edilən fərarilik miqyasını Ukraynanın tibbi təxliyələrə dair rəsmi statistikası ilə müqayisə etmək mümkündür. Ukraynanın səhiyyə qurumlarından birinin məlumatına görə, 2026-cı il fevralın 20-dək beynəlxalq Medevac Ukraine proqramı çərçivəsində 6 445 ukraynalı 33 ölkədə tibbi yardım alıb. Proqram hərbçiləri, müharibə veteranlarını, uşaqları və müharibədən zərər çəkmiş digər mülki şəxsləri əhatə edir. Bu şəxslərdən 231-i Fransada müalicəyə qəbul olunub. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) da 2026-cı ilin martında həmin proqram vasitəsilə 6 400-dən çox ukraynalının xaricdə müalicə aldığını təsdiqləyib.

Bu statistika beynəlxalq səviyyədə koordinasiya olunan konkret tibbi təxliyə proqramına aiddir və xaricdə müalicə almış bütün ukraynalıları əhatə etməyə bilər. Buna görə də həmin rəqəmləri Fransada müalicə olunan bütün ukraynalı hərbçilərin sayını əks etdirən tam məlumat kimi qəbul etmək olmaz. Bununla belə, açıqlanmış proqram göstəriciləri 20 mindən çox fərarinin olması barədə iddianı təsdiqləmir. İddia edilən fərarilik hallarına dair müstəqil sübutlar da təqdim olunmayıb. Üstəlik, bu iddianı əsaslandırmaq üçün istinad edilən Fransa jurnalist araşdırması ümumiyyətlə mövcud deyil.

Saxta xəbərin Rusiyanın Pravda şəbəkəsi vasitəsilə yayılması

Saxta Le Point materialının yayılması Telegram və Rusiya xəbər saytları ilə məhdudlaşmayıb. NewsGuard-ın araşdırmasına görə, material Kremlin mövqeyini dəstəkləyən məzmun yayan geniş saytlar şəbəkəsi olan Pravda vasitəsilə 12 dildə yenidən dərc edilib. Şəbəkə müxtəlif ölkələri və dil qruplarını hədəfləyir, Rusiya yönümlü informasiya kanallarından götürülmüş çoxsaylı materialları təkrar yayımlayır.

NewsGuard-ın məlumatına görə, şəbəkə təxminən 280 veb-saytdan ibarətdir. Hesablamalara əsasən, 2025-ci ildə bu şəbəkədə təxminən 6,3 milyon məqalə dərc olunub. Onların arasında müəyyənləşdirilmiş 115 saxta iddianın təkrar yayımlanması da var. Bu rəqəmlər nəşr fəaliyyətinin həcmini göstərir, lakin məlumatların neçə nəfərə çatdığını və ya neçə nəfərə təsir etdiyini ifadə etmir. Müxtəlif nəşrlər eyni məlumatları təkrarlaya bilər və geniş oxucu auditoriyasına çatmadan da çoxsaylı saytlarda dərc oluna bilər.

Bununla belə, təkrar dərc olunan materialların böyük həcmi məlumatların internet axtarışlarında əlçatan olması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Əvvəlcə məhdud Rusiya informasiya mühitində ortaya çıxan bir iddia sonradan çoxsaylı saytlarda və müxtəlif dillərdə yayıla bilər. Adi internet axtarışı zamanı bu nəşrlər bir-birindən müstəqil mənbələr kimi görünə bilər, halbuki onların hamısı eyni ilkin məzmunu təkrarlayır. Belə təkrarlar uydurma iddianın müxtəlif mənbələr tərəfindən müstəqil şəkildə təsdiqləndiyi təəssüratını yarada bilər.

Le Point hadisəsi saxta xəbər materialının Rusiya yönümlü Telegram kanallarından Rusiya xəbər saytlarına, oradan isə beynəlxalq saytlar şəbəkəsinə necə yayıldığını göstərir. Lakin sənədləşdirilmiş yayılma prosesi bütün təkrar nəşrlərin eyni şəxs və ya təşkilat tərəfindən idarə olunduğunu göstərmir. Bu, materialı yayan hər kəsin onun saxta olduğunu bildiyi demək də deyil. Buna görə də nəşrlər arasındakı əlaqələrlə vahid əməliyyat idarəçiliyinin mövcudluğu məsələsini bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Avropadakı Rusiya yönümlü media şəbəkələrinə dair əvvəlki araşdırma

2024-cü ilin martında İnformNapalm Insight News jurnalistləri ilə birlikdə Avropada Rusiya yönümlü mesajlar yayan media şəbəkələrinə dair araşdırma dərc edib. Araşdırmada veb-analitika və açar sözlərin təhlili üçün SimilarWeb və SE Ranking proqramlarından istifadə olunub. Veb-analitika və axtarış sistemlərində marketinq sahəsində ixtisaslaşmış şirkətlərin mütəxəssisləri ilə də məsləhətləşmələr aparılıb. 2024-cü ilin martında İnformNapalm Insight News jurnalistləri ilə birlikdə Avropada Rusiya yönümlü mesajlar yayan media şəbəkələrinə dair araşdırma dərc edib. Araşdırmada veb-analitika və açar sözlərin təhlili üçün SimilarWeb və SE Ranking proqramlarından istifadə olunub. Veb-analitika və axtarış sistemlərində marketinq sahəsində ixtisaslaşmış şirkətlərin mütəxəssisləri ilə də məsləhətləşmələr aparılıb. Analitiklər oxşar məzmun yayımlayan, bir-birinə qarşılıqlı istinad edən və aralarında istifadəçi keçidləri olan saytları müəyyənləşdiriblər.

Araşdırmaya görə, məzmun oxşarlıqları, ortaq axtarış ifadələri, qarşılıqlı keçidlər və sitatlar saytların ümumi məqsədlərə xidmət etdiyinə işarə edir. Lakin bu əlaqələr özlüyündə vahid əməliyyat idarəçiliyinin mövcudluğunu təsdiqləmək üçün kifayət deyil. Araşdırma müəlliflərinin qiymətləndirməsinə görə, istifadəçilərin bir saytdakı keçid vasitəsilə digər sayta yönəlməsi həmin saytların ortaq oxucu auditoriyasına malik olduğunu göstərirdi. Nəticələr interaktiv infoqrafikada əks etdirilib. Burada hər saytın ölçüsü onun aylıq ziyarətçi trafikini, xətlərin qalınlığı isə istinad və keçidlərin sayını göstərirdi. Araşdırmaya əsasən, bu media qurumları ən fəal şəkildə Almaniya və Fransada fəaliyyət göstərirdi.

Araşdırma həmçinin müəlliflər arasında Rusiya ilə birbaşa əlaqələri olan şəxslərin olduğunu, onlardan bəzilərinin isə Rusiyaya köçdüyünü üzə çıxarıb. Saytlar çox vaxt özlərini azad və müstəqil media qurumları kimi təqdim edir, yayımladıqları məlumatları isə “alternativ informasiya” adlandırırdılar. İnformNapalm-ın qiymətləndirməsinə görə, uzun illərdir fəaliyyət göstərən, konkret hədəf auditoriyası olan və digər Qərb media qurumlarına bənzəyən saytlar domen adında Pravda sözü olan Rusiya yönümlü saytlardan daha çox oxucunu inandıra bilər.

Bu qiymətləndirmə NewsGuard-ın Pravda şəbəkəsinin 2025-ci ildəki miqyası haqqında açıqladığı məlumatlardan əvvəl aparılıb. Araşdırma Le Point saxtakarlığından xeyli əvvəl dərc olunduğu üçün həmin hadisəni əhatə etmir. Bununla belə, bir-birinə istinad edən və qarşılıqlı keçidlər yerləşdirən saytların özlərini müstəqil mənbələr kimi təqdim etməsi baxımından oxşar fəaliyyət modelini təsvir edir.

Saxta məlumatın süni intellekt xidməti tərəfindən təkrarlanması

Le Point hadisəsinin xüsusilə əhəmiyyətli tərəfi saxta materialın yenidən dərc edilməsindən sonra baş verənlərlə bağlıdır. NewsGuard 2026-cı il mayın 4-də yayımladığı araşdırmada Claude süni intellekt xidmətinin Rusiya və İran informasiya mühitlərindən qaynaqlanan saxta iddialara necə cavab verdiyini təhlil edib. Araşdırmada müxtəlif tipli suallardan istifadə olunub. Bəziləri neytral şəkildə tərtib edilib, digərləri isə müvafiq iddianın doğru olduğu fərziyyəsinə əsaslanıb. Tədqiqatçılar xidmətin informasiya təsiri kampaniyasını davam etdirmək üçün məzmun hazırlamasını tələb edən sorğulara necə cavab verdiyini də yoxlayıblar.

Claude-a guya Le Point tərəfindən aparılmış araşdırma haqqında suallar verilərkən xidmət iki ayrı sınaqda uydurma iddianı həqiqət kimi təqdim edib. Sınaqlardan birində sualın özü həmin iddianın doğru olduğunu əvvəlcədən qəbul edirdi. Digər sual isə əlavə çaşdırıcı məzmunun hazırlanmasına yönəlmişdi. Hər iki halda Claude Pravda şəbəkəsinə daxil olan fransızdilli bir sayta istinad edib. Həmin sayt əvvəllər saxta materialı yenidən dərc etmişdi və indi yanlış cavabın mənbəyi kimi göstərilirdi.

Beləliklə, Rusiya yönümlü şəbəkədə yayılan çaşdırıcı informasiyanın süni intellekt tərəfindən yaradılan cavabda mənbə kimi istifadə olunmasına dair sənədləşdirilmiş nümunə mövcuddur. Avtomatlaşdırılmış xidmət mənbə materialındakı problemləri açıq şəkildə göstərmədən yanlış məlumatı təkrarladıqda yeni yayılma kanalı yaranır. İstifadəçi məlumatın yoxlanıldığını düşünə bilər, halbuki istinad edilən sayt sadəcə uydurma iddianı təkrarlayır.

Google-un süni intellekt cavabı və sübutların etibarlılığındakı fərq

NewsGuard 2026-cı ilin sentyabrında Google-un avtomatik hazırlanan axtarış xülasəsi olan AI Overview-un da eyni iddianı təsdiqlədiyi bildirilən bir hadisə barədə məlumat yayıb. Şirkətin bildirdiyinə görə, bu, saxta məlumatın ilk dəfə yayılmağa başlamasından üç gün sonra baş verib. Lakin Google təqdim olunan sübutlarla razılaşmayıb və paylaşılan ekran görüntüsündə ilkin sorğunun göstərilmədiyini bildirib. Şirkətin öz araşdırmasında da həmin cavabı yenidən əldə etmək mümkün olmayıb. Buna görə də iki müşahidənin sübut bazası fərqlidir. NewsGuard-ın Claude haqqında araşdırmasında cavablar və mənbə istinadları sənədləşdirilib, Google barədə iddia isə şirkətin təsdiqləyə bilmədiyi nəticəyə əsaslanır.

Bu araşdırmalar süni intellekt modellərinin təlim məlumatlarının daimi şəkildə dəyişdirildiyini göstərmir. Sənədləşdirilmiş zəiflik əsasən məlumatın axtarılması və toplanması mərhələsində ortaya çıxır. Süni intellekt xidməti axtarış nəticələrindən və digər internet mənbələrindən istifadə etdikdə etibarsız materialları fakt kimi təqdim edə bilər. Nəticədə eyni uydurma iddia ilkin olaraq yayıldığı saytları heç vaxt ziyarət etməyən istifadəçilərə də çata bilər.

Tədqiqatların məhdudiyyətləri və süni intellekt sistemlərinin zəif tərəfləri

Süni intellekt xidmətlərinin müəyyən şəraitdə dezinformasiyanı təkrarladığı sənədlərlə təsdiqlənib. Lakin problemin miqyası və bunun nə dərəcədə məqsədyönlü manipulyasiyadan qaynaqlandığı hələ də qeyri-müəyyəndir. NewsGuard 2025-ci ilin martında dərc etdiyi araşdırmada süni intellekt xidmətlərinin yoxlanılan cavabların təxminən üçdə birində Pravda şəbəkəsindən gələn saxta iddiaları təkrarladığını bildirib. Bu nəticə Rusiya ilə əlaqəli şəxslərin və təşkilatların böyük həcmdə çaşdırıcı materiallar yaymaqla süni intellektə əsaslanan informasiya xidmətlərinə təsir göstərmək imkanları barədə suallar doğurub.

Lakin 2025-ci ilin oktyabrında dərc olunan və elmi ekspert rəyindən keçmiş bir tədqiqat daha ehtiyatlı nəticələr ortaya qoyub. Araşdırma Harvard Kennedy School-un Misinformation Review elmi jurnalında yayımlanıb. Tədqiqatçılar süni intellektə əsaslanan dörd informasiya xidmətinin hazırladığı 416 cavabı təhlil ediblər. Suallar əvvəllər müəyyənləşdirilmiş Rusiya dezinformasiya iddialarına əsaslanırdı. Cavabların yalnız 21-i, yəni 5 faizi saxta iddiaları dəstəkləyib. Cavabların 8 faizində Kremlə bağlı saytlara istinad edilib, lakin həmin mənbələrdən çox vaxt iddiaları sorğulamaq və ya onların etibarlılığının şübhəli olduğunu göstərmək üçün istifadə olunub.

Tədqiqatçılar bəzi yanlış süni intellekt cavablarına alternativ izah da təqdim ediblər. Çox məhdud və konkret bir mövzu üzrə etibarlı məlumat çatışmadıqda daha az etibarlı saytlar axtarış nəticələrində qeyri-mütənasib dərəcədə önə çıxa bilər. Belə informasiya boşluqları süni intellekt sisteminə qarşı uğurlu və əlaqələndirilmiş əməliyyatın nəticəsi olmaya da bilər. Buna görə tədqiqat böyük həcmdə dezinformasiya yayılmasının avtomatik olaraq süni intellekt xidmətlərinə sistemli təsir göstərdiyi nəzəriyyəsini yalnız məhdud dərəcədə dəstəkləyir.

Araşdırmalarda fərqli metodlardan istifadə olunub və suallar da fərqli meyarlarla seçilib. Buna görə də onların nəticələrini müxtəlif vaxtlarda eyni şəraitin ölçülməsi kimi müqayisə etmək düzgün deyil. Mövcud elmi araşdırmalar saxta məlumatların süni intellekt tərəfindən yaradılan cavablarda yer ala bildiyini göstərir. Lakin məqsədyönlü manipulyasiyanın miqyası barədə qəti nəticə çıxarmaq üçün hələ kifayət qədər əsas yoxdur. Buna görə də ayrı-ayrı yanlış cavablarla uğurlu informasiya əməliyyatları arasında fərq qoyulmalıdır.

Rusiyanın informasiya təsiri əməliyyatlarının arxasındakı təşkilatlar

Rusiyanın informasiya təsiri fəaliyyətlərinin bir hissəsinin arxasında duran təşkilati struktur bu fəaliyyətlərin süni intellekt sistemlərinə ümumi təsirindən daha yaxşı sənədləşdirilib. Böyük Britaniya hökuməti 2026-cı ilin iyulunda yayımladığı icmalda Rusiya dövlətinin maraqlarını dəstəkləyən informasiya əməliyyatlarına görə sanksiyalara məruz qalan təşkilat və şəxslər haqqında məlumat təqdim edib.

Əsas iştirakçılardan biri Rusiyanın Social Design Agency (SDA) təşkilatıdır. Böyük Britaniya bu təşkilatı saxta xəbər saytlarından və uydurma jurnalist materiallarından istifadə edən təsir əməliyyatı ilə əlaqələndirir. Həmin əməliyyat beynəlxalq səviyyədə almanca “oxşar adam” mənasını verən Doppelgänger adı ilə tanınır. Bu ad tanınmış xəbər saytlarını təqlid edən veb-səhifələrin yaradılması və onlardan çaşdırıcı məlumatların yayılması üçün istifadə edilməsi üsulunu ifadə edir.

Britaniya rəsmilərinin məlumatına görə, SDA Rusiya dövlətindən tapşırıqlar və maliyyə dəstəyi alıb. Təşkilat Structura şirkəti ilə birlikdə Ukraynanı və Avropa cəmiyyətlərini hədəfləyən əməliyyatlarda iştirak edib. 2026-cı il mayın 11-də Böyük Britaniya Rusiyanın informasiya təsiri fəaliyyətləri ilə əlaqəli 56 şəxs və quruma qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Onların arasında SDA-nın 49 əməkdaşı da olub. Bu tədbirlər Britaniya rəsmilərinin həmin fəaliyyəti Rusiyanın təşkilatlanmış informasiya təsiri strategiyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirdiyini göstərir.

Centre for Geopolitical Expertise və Rybar

Moskvada yerləşən Centre for Geopolitical Expertise (Geosiyasi Ekspertiza Mərkəzi) də Britaniyanın sanksiya tədbirlərinə daxil edilib. Böyük Britaniya hökumətinin məlumatına görə, təşkilatın Rusiya kəşfiyyat xidmətləri ilə əlaqələri var və Storm-1516 adlandırılan başqa bir təsir şəbəkəsinə dəstəyin əlaqələndirilməsində iştirak edib. Bu şəbəkə Avropa siyasətçilərinə qarşı uydurma ittihamlar, manipulyasiya edilmiş videolar və tanınmış xəbər təşkilatlarını təqlid edən saytlarla əlaqələndirilir. Məzmun sosial şəbəkələr və digər rəqəmsal kanallar vasitəsilə yayılaraq ictimai müzakirələrə təsir göstərmək və Ukraynaya beynəlxalq dəstəyi zəiflətmək məqsədi daşıyır.

Britaniya qurumlarının araşdırması Rusiyanın Rybar media şirkətini də əhatə edir. Şirkət hərbi məlumat və təhlillər yayan geniş fəaliyyət şəbəkəsi qurub. Lakin Britaniya rəsmilərinin məlumatına görə, Rybar Rusiya dövlətinin maraqları naminə gizli informasiya təsiri əməliyyatları da həyata keçirir. Böyük Britaniya bildirir ki, bu fəaliyyətlər qismən Rusiya Prezident Administrasiyası vasitəsilə əlaqələndirilir, dövlət şirkəti Rostec tərəfindən maliyyələşdirilir və Rusiya kəşfiyyat xidmətlərində çalışan şəxslərlə əlaqələrə malikdir.

Bu məlumatlar informasiya təsiri fəaliyyətlərinin bir hissəsinin Rusiya dövləti ilə iqtisadi və təşkilati əlaqələri olan, kimliyi müəyyənləşdirilə bilən qurumlar tərəfindən həyata keçirildiyi nəticəsini dəstəkləyir. Lakin bu, Rusiya yönümlü hər bir saxtakarlığı həmin iştirakçılardan biri ilə əlaqələndirməyə əsas vermir. İstifadə olunan üsullar əvvəllər sənədləşdirilmiş əməliyyatlara bənzəsə belə, konkret hadisə üzrə belə əlaqə ayrıca sübutlarla təsdiqlənməlidir.

Rusiyanın media saxtakarlıqlarına dair İsveç araşdırması

Rusiyanın media saxtakarlıqlarının arxasındakı təşkilati struktur İsveçdə də araşdırılıb. 2025-ci ilin mayında İsveçin Psixoloji Müdafiə Agentliyi SDA-nın fəaliyyəti və informasiya əməliyyatları həyata keçirmək imkanları haqqında elmi hesabat dərc edib. Lund Universitetinin Psixoloji Müdafiə İnstitutunun tədqiqatçıları James Pamment və Darejan Tsurtsumia sızdırılmış 3 mindən çox sənədi təhlil ediblər. Materiallar təşkilatın daxili yazışmalarını, maliyyələşdirilməsini, iş metodlarını və təşkilati imkanlarını əhatə edir.

Hesabatda SDA dövlət dəstəyi alan uzunmüddətli Rusiya informasiya müharibəsinin bir hissəsi kimi təsvir olunur. Bununla yanaşı, tədqiqatçılar saxta xəbər saytları vasitəsilə aparılan əməliyyatın təsirinin əvvəllər şişirdildiyini bildirirlər. Hesabata əsasən, bəzi əks-tədbirlər də nəzərdə tutulandan fərqli nəticələr doğurub. Kəşfiyyat təhlili baxımından bu mühüm fərqdir. Hər hansı təşkilat çaşdırıcı məlumatlar hazırlamaq və yaymaq üçün geniş resurslara və yüksək imkanlara malik olsa da, siyasi məqsədlərinə çatmaya bilər. Dərc olunan materialların sayı həmin məlumatlara inanan insanların sayı demək deyil.

İnformNapalm daha əvvəl də Rusiyanın informasiya təsiri və təşkilatlanmış şəbəkələri mövzusuna 2026-cı il mayın 15-də dərc olunmuş “İsveçdə Qələbə Günü və Rusiyanın tarixi yaddaş mədəniyyəti” adlı məqaləsində toxunub. Həmin araşdırmada ideoloji mesajlardan, təşkilatlanmış tədbirlərdən və informasiya əməliyyatlarından ictimai müzakirələrə təsir göstərmək və cəmiyyətdəki ziddiyyətləri dərinləşdirmək üçün necə istifadə oluna biləcəyi nəzərdən keçirilir.

Aİ ilə Ukrayna arasındakı münasibətləri hədəfləyən informasiya təsiri

Saxta media materialları Rusiyanın informasiya təsiri fəaliyyətlərinin yalnız bir hissəsidir. Həqiqi siyasi qərarlar da əsas məlumatların dəyişdirildiyi və ya vacib məqamların çıxarıldığı çaşdırıcı iddiaların hazırlanması üçün başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə olunur.

2026-cı ilin oktyabrında dərc edilmiş monitorinq hesabatı qaçqın siyasəti, hərbi xidmət və korrupsiya məsələlərinin Rusiya yönümlü dezinformasiyada necə istifadə olunduğunu göstərir. Hesabat Avropa İttifaqının maliyyələşdirdiyi DARE layihəsi çərçivəsində hazırlanıb və 2026-cı ilin iyun-avqust aylarında yayılan çaşdırıcı məlumatları əhatə edir. Material regional jurnalist şəbəkəsinin və layihədə iştirak edən digər təşkilatların araşdırmalarına əsaslanır. Hesabatın nəticələri müəlliflərin mövqeyini əks etdirir və özlüyündə Aİ institutlarının rəsmi mövqeyi sayılmır.

Aİ-nin müvəqqəti müdafiəsi haqqında çaşdırıcı iddialar

Təkrar yayılan iddialardan biri Aİ-nin 2027-ci ildən etibarən hərbi xidmət öhdəliyi olan bütün ukraynalılara verilən müvəqqəti müdafiəni dayandıracağı barədədir. Bu iddia Avropada bəzi qruplar üçün şərtlərin dəyişdirilməsi haqqında açıqlamadan sonra yayılmağa başlayıb. 2026-cı il iyulun 15-də Avropa İttifaqı Şurası üzv dövlətlərin Ukraynadan qaçmış şəxslər üçün müvəqqəti müdafiənin müddətini 2028-ci il martın 4-dək uzatmaq barədə razılığa gəldiyini açıqlayıb. Eyni zamanda Ukrayna qanunvericiliyinə əsasən hərbi öhdəlikləri olan və müdafiə üçün müraciət edən şəxslərlə bağlı yeni şərtlər təqdim olunub. Bu şərtlər Şuranın 2026-cı il iyulun 30-da qəbul etdiyi (Aİ) 2026/1912 saylı icra qərarı ilə müəyyənləşdirilib. Hərbi öhdəliklərlə bağlı müddəalar 2026-cı il avqustun 5-dən tətbiq edilməyə başlanıb və yeni müraciət edən şəxslərə şamil olunur. Həmin müddəalar 2026-cı il avqustun 4-dək üzv dövlətlərdən birində artıq müvəqqəti müdafiə statusuna malik olan və sonradan da həmin dövlətdə bu statusu qoruyan şəxslərə tətbiq edilmir.

Manipulyasiya edilmiş xəbərlərdə isə bu məhdud şərtlər Aİ-nin müvafiq ukraynalıları ümumilikdə müdafiə hüququndan məhrum edəcəyi iddiasına çevrilib. Digər iddialarda Aİ-də yaşayan ukraynalı qadınların müdafiə hüququnu saxlamaq üçün Ukraynanın Rezerv+ tətbiqi vasitəsilə hərbi statuslarını bildirməli olduqları irəli sürülür. Monitorinq hesabatına görə, bu məlumatlardan səfərbərliklə bağlı narahatlıq yaratmaq və Aİ-ni müharibədən qaçmış ukraynalılar üçün etibarsız tərəf kimi göstərmək məqsədilə istifadə olunur. Burada həqiqi siyasi qərar mövcuddur, lakin onun mahiyyəti əsas şərt və məhdudiyyətlərin çıxarılması yolu ilə təhrif edilir.

Polşa nəşrinin adından yayılan saxta korrupsiya ittihamları

Eyni monitorinq hesabatında Polşanın Do Rzeczy jurnalına aid edilən saxta jurnalist araşdırması da sənədləşdirilib. Material 2026-cı ilin yayında Odesa bölgəsindəki Rusiya yönümlü Telegram kanallarında yayılıb. Orada Ukraynanın müdafiə naziri kimi təqdim edilən şəxsin bir milyon dollardan çox vəsaiti mənimsəyərək şəxsi məqsədlər üçün xərclədiyi iddia olunub. Saxta material jurnalın üz qabığının tərtibatını təqlid edən görüntü ilə təqdim edilib.

Hesabat müəlliflərinin apardığı yoxlamaya görə, Do Rzeczy jurnalının saytında belə bir material dərc olunmayıb. Jurnalın müvafiq nömrəsində başqa mövzulardan bəhs edilir, saxta mətndə isə təbii polyak dilinə uyğun gəlməyən dil səhvləri var. Bu hadisədə Le Point saxtakarlığında istifadə olunan üsul təkrarlanır. Uydurma məlumatlara etibarlılıq qazandırmaq üçün tanınmış xarici media qurumunun adından istifadə olunur. Lakin eyni üsulun təkrarlanması hər iki saxtakarlığın eyni təşkilat tərəfindən hazırlandığını təsdiqləmək üçün kifayət deyil.

Rusiyanın daha geniş hibrid fəaliyyəti çərçivəsində informasiya təsiri

Rəqəmsal informasiya təsiri Avropada təhlükəsizlik vəziyyətinin pisləşdiyi dövrə təsadüf edir. Bir sıra Avropa təhlükəsizlik qurumları Rusiyanın kəşfiyyat məlumatlarının toplanmasını, kiberəməliyyatları, təxribatları və dezinformasiya fəaliyyətlərini paralel şəkildə həyata keçirdiyini bildirir. Reuters 2026-cı il oktyabrın 12-də Berlində keçirilən mətbuat konfransından xəbər verərək Almaniyanın daxili işlər naziri Alexander Dobrindt-in genişmiqyaslı “kölgə müharibəsi” barədə xəbərdarlıq etdiyini yazıb. BfV-nin rəhbəri Sinan Selen isə Rusiyanın hibrid fəaliyyətlərini informasiya manipulyasiyası, təxribat və sabitliyi pozmağa yönəlmiş digər tədbirləri əhatə edən təhdid kimi xarakterizə edib.

Bu açıqlamalar, digər hadisələrlə yanaşı, 2026-cı ilin avqustunda Leipzig/Halle hava limanında baş verdiyi bildirilən şübhəli təxribat cəhdindən sonra verilib. Hava limanında partlayıcı maddə daşıyan pilotsuz uçuş aparatı aşkar edilib. Almaniya rəsmiləri şübhəli əməliyyata görə məsuliyyəti Rusiya ilə əlaqəli şəxslərin üzərinə qoyub, Rusiya isə ittihamları rədd edib. Bu hadisə Avropa təhlükəsizlik qurumlarının müxtəlif hibrid fəaliyyət növlərinin eyni vaxtda həyata keçirilə biləcəyi barədə qiymətləndirmələrinə nümunədir.

Bununla belə, Le Point və Do Rzeczy saxtakarlıqlarını sözügedən şübhəli təxribat əməliyyatı ilə əlaqələndirən ictimaiyyətə açıqlanmış sübutlar mövcud deyil. Buradakı əlaqə təsdiqlənmiş vahid əməliyyat idarəçiliyinə deyil, daha geniş təhlükəsizlik təhdidi mənzərəsinə aiddir. Buna görə informasiya təsiri həm müstəqil fəaliyyət kimi, həm də daha böyük strateji proseslərin mümkün tərkib hissəsi kimi təhlil olunmalıdır.

Kəşfiyyat-analitik qiymətləndirmə

Araşdırılmış mənbələr Rusiyanın informasiya təsiri fəaliyyətlərinin həm dövlətlə əlaqələri müəyyənləşdirilmiş təşkilatları, həm də məsul şəxsləri hələ təsdiqlənməmiş ayrı-ayrı əməliyyatları əhatə etdiyini göstərir. Böyük Britaniya hökumətinin sanksiya sənədləri və SDA haqqında elmi araşdırmalar bu fəaliyyətlərin bir hissəsinin necə təşkil və maliyyələşdirildiyini ortaya qoyur. Bununla yanaşı, hər hansı konkret əməliyyatın müəyyən bir təşkilatla əlaqələndirilməsi ayrıca sübutlar tələb edir. Metod və mesajların oxşarlığı vahid idarəçiliyin mövcudluğunu təsdiqləməyə kifayət etmir.

Le Point hadisəsi saxta məlumatın Rusiya yönümlü Telegram kanallarından və Rusiya xəbər nəşrlərindən Pravda şəbəkəsinə qədər uzanan sənədləşdirilmiş yayılmasını göstərir. NewsGuard-ın sonrakı araşdırması isə Claude süni intellekt xidmətinin həmin saxta iddianı şəbəkəyə daxil olan saytlardan birinə istinad etməklə təkrarladığını ortaya qoyur. Bu, təkrar dərc olunan dezinformasiyanın süni intellektə əsaslanan informasiya xidmətləri vasitəsilə əlavə yayılma imkanı əldə edə bildiyinə dair konkret nümunədir. Lakin sənədləşdirilmiş yayılma bütün mərhələlərin eyni şəxs və ya təşkilat tərəfindən idarə olunduğunu göstərmir. Araşdırmalar süni intellekt modellərinin daxili bilik bazasının daimi şəkildə dəyişdirildiyini də təsdiqləmir.

Araşdırılmış kampaniyaların bir çoxu Ukraynanın beynəlxalq münasibətləri baxımından mühüm mövzuları hədəfləyir. Korrupsiya, hərbi xidmət, qaçqın siyasəti və Avropanın təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı təkrarlanan mövzular sırasındadır. Bu mövzuların seçilməsi Avropa qurumlarının Rusiyanın təsir təşkilatlarına aid etdiyi strateji məqsədlərlə uyğun gəlir. Lakin bu uyğunluq əməliyyatların ictimai rəyə uğurla təsir göstərdiyini və ya siyasi qərarları dəyişdirdiyini özlüyündə sübut etmir.

Buna görə əsas analitik fərq sənədləşdirilmiş fəaliyyətlə faktiki təsdiqlənmiş nəticə arasında aparılmalıdır. Saxta materialların, təkrar nəşrlərin və ya süni intellekt tərəfindən yaradılmış cavabların sayı əməliyyatın miqyasını və yayılma səviyyəsini təsvir edə bilər. Lakin bu göstəricilər insanların həmin məlumatlara nə dərəcədə inandığını və ya onların siyasi təsirini birbaşa ölçmür. Əsaslandırılmış qiymətləndirmə zamanı müəyyənləşdirilmiş iştirakçılar, sənədləşdirilmiş metodlar, ehtimal edilən məqsədlər və həqiqətən əldə olunmuş nəticələr bir-birindən ayrılmalıdır.

Nəticə

Sənədləşdirilmiş Rusiya təsir əməliyyatları göstərir ki, tanınmış media qurumlarının nüfuzundan uydurma məlumatları yaymaq üçün istifadə olunur. Saxta məqalə və videolar müstəqil jurnalistika nümunəsi kimi təqdim edilə, həqiqi dövlət qərarları isə təhrif olunmuş şəkildə yayıla bilər. Təşkilatlanmış təkrar nəşrlər vasitəsilə eyni iddia çoxsaylı saytlarda yer alaraq bir neçə mənbə tərəfindən təsdiqlənmiş kimi görünə bilər.

Le Point hadisəsi əslində heç vaxt dərc olunmamış jurnalist araşdırmasına aid edilən iddiaların Rusiya yönümlü informasiya kanalları və Pravda şəbəkəsi vasitəsilə necə yayıldığını göstərir. Həmin iddialar daha sonra süni intellekt tərəfindən yaradılmış cavablarda da təkrarlanıb. Bu proses çaşdırıcı informasiyanın müxtəlif informasiya mühitləri arasında ötürülərək onun əsl mənbəyindən xəbərsiz olan istifadəçilərə çata bildiyini nümayiş etdirir. Bununla belə, materialı ilk hazırlayan şəxs və bütün yayılma zəncirinin necə idarə olunduğu müəyyənləşdirilməyib.

Açıq mənbələrə əsaslanan kəşfiyyat təhlili üçün həm məzmunun, həm də onun yayılma yollarının araşdırılması zəruridir. İlkin mənbə olduğu iddia edilən nəşr yoxlanmalı, dərc olunma ardıcıllığı müəyyənləşdirilməli və mümkün təşkilati əlaqələr sübutlarla təsdiqlənməlidir. Eyni zamanda sənədləşdirilmiş fəaliyyətlər, ehtimal edilən məqsədlər və faktiki əldə olunmuş nəticələr arasında aydın fərq qoyulmalıdır. Əks halda informasiya əməliyyatlarının əlaqələndirilmə səviyyəsini və ya təsir gücünü olduğundan artıq qiymətləndirmək riski yaranır.

Əsas təhlükəsizlik riski təşkilatlanmış informasiya təsirinin təbliğat kimi tanınmadan yeni auditoriyalara çata bilməsidir. Saxta məlumatlar tanınmış media qurumlarının adı altında yayıldıqda və sonradan rəqəmsal informasiya xidmətləri tərəfindən təkrar təqdim edildikdə onların əsl mənşəyini müəyyənləşdirmək daha da çətinləşir. Bu isə informasiyanın etibarlılığını qiymətləndirmək imkanlarını məhdudlaşdırır.

Materialı Andriy Lısıtsın İnformNapalm üçün hazırlayıb.

İnformNapalm-ın digər məqalələrini oxuyun

• Wildberries PUA zərbələri və kiberəməliyyatların çarpaz atəşi altında
• Ukrayna Hərbi Dəniz Qüvvələri Krımda Bastion sahil raket kompleksini vurub
• Rusiyanın 2026–2027-ci illər üçün dron təhdidi və NATO-nun Ukraynadan çıxarmalı olduğu dərslər

Veb saytımıza bir link paylaşdığınız üçün çox sağ olun! Creative Commons – Attribution 4.0 International – CC BY 4.0. Facebook, X və Telegram-da İnformNapalm səhifələrini oxuyun.

İnformNapalm heç bir hökumətdən və ya sponsordan maliyyə dəstəyi almır. Yeganə sponsorlarımız fərdi könüllülər və oxuculardır. Siz həmçinin BuyMeACoffee vasitəsilə aylıq kiçik ianələr etməklə İnformNapalm-a dəstək ola bilərsiniz.