2026-cı il avqustun 27-də Pirop neft tankerinin mövqeyi barədə bir-birinə zidd iki məlumat qeydə alınıb. Birinə əsasən, gəmi Bosfor boğazının yaxınlığında olub. Digəri isə onu təxminən 800 kilometr uzaqda, Türkiyənin şimal sahilləri yaxınlığında göstərib. Bu barədə Financial Times qəzetinin 18 oktyabr 2026-cı ildə dərc etdiyi araşdırmada məlumat verilir. Qəzetin yazdığına görə, London Universitet Kollecinin (University College London) tədqiqatçısı Ollie Ballinger Qara dənizdə saxta və ya dəyişdirilmiş mövqe məlumatları ötürən, sanksiyalara məruz qalmış azı 12 tanker müəyyən edib. Onlardan altısı eyni vaxtda iki fərqli mövqe göstərib. Siqnallar arasındakı oxşarlıq gəmilərdə mövqe məlumatlarını saxtalaşdırmaq üçün eyni və ya bənzər avadanlıqdan istifadə edildiyi barədə şübhələr doğurub.

Qara dənizdə saxta mövqe məlumatları

Ticarət gəmiləri adətən avtomatik identifikasiya sistemi (AIS) vasitəsilə öz mövqeyi, hərəkət istiqaməti, sürəti və kimliyi barədə məlumat ötürür. Digər gəmilər, sahil mühafizə xidmətləri və dənizçilik orqanları bu məlumatlardan gəmi hərəkətini izləmək və qəza riskini azaltmaq üçün istifadə edirlər. Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının (IMO) qaydalarına görə, müvafiq tələblərin şamil olunduğu gəmilər, bir qayda olaraq, AIS sistemini işlək vəziyyətdə saxlamalıdır. Beynəlxalq qaydaların naviqasiya məlumatlarının qorunmasına icazə verdiyi hallarda istisnalar mümkündür. AIS məlumatlarının saxtalaşdırılması gəminin əslində harada olduğunu müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. Bu, beynəlxalq sanksiyalara məruz qalan daşımaların izlənməsinə də mane ola bilər.

Financial Times qəzetinin araşdırdığı hallarda bəzi gəmilərin Bosfor boğazından keçərkən AIS siqnallarını dəyişdirdiyi ehtimal olunur. Onların faktiki mövqeyi dənizçilik orqanlarına bildirilsə də, başqa bir siqnal gəmi yoluna davam etdikdən sonra da əvvəlki mövqeni göstərib. Tədqiqatçıların müşahidələri belə halların təkrarlandığına işarə edir. Lakin bu üsuldan istifadənin arxasında kimin dayandığı, yaxud bütün gəmilərin eyni göstərişlə hərəkət edib-etmədiyi məlum deyil. Ehtimallardan biri budur ki, gəmi operatorları Ukraynanın Rusiya dəniz daşımalarına mümkün hücumları ərəfəsində tankerlərin hərəkətini izləməyi çətinləşdirməyə çalışırlar. Bununla belə, bu, yalnız mümkün izahdır və hər bir gəmi üçün təsdiqlənmiş motiv sayıla bilməz.

İnformNapalm əvvəllər də AIS məlumatlarının saxtalaşdırılması hallarına diqqət çəkib. Təşkilat 2021-ci ilin oktyabrında Rusiya və Belarusun Zapad-2021 hərbi təlimləri zamanı yayılan dezinformasiya barədə dərc etdiyi məqalədə saxtalaşdırılmış AIS məlumatlarının beş Rusiya hərbi gəmisinin Polşa sahillərinə yaxınlaşdığı barədə yanlış təsəvvür yaratdığını yazmışdı. Həmin araşdırmaya görə, AIS məlumatlarında göstərilən beş Rusiya hərbi gəmisi əslində mövcud deyildi. Məqalədə Krım ətrafındakı sularda gəmi mövqelərinin dəfələrlə saxtalaşdırılması hallarından da bəhs olunurdu. O vaxtkı hadisələr indiki sanksiyalı neft tankerləri ilə bağlı hallardan fərqlənsə də, AIS məlumatları ilə manipulyasiyanın Avropa sularında çoxdan mövcud olduğunu göstərir.

Getdikcə daha çox tanker Rusiya bayrağı altında qeydiyyata alınır

Mövqe məlumatlarının saxtalaşdırılması ilə bağlı şübhələrlə yanaşı, yeni təhlil Rusiyanın kölgə donanmasında gəmilərin bayraq altında qeydiyyatında da dəyişikliklər olduğunu göstərir. Enerji və Təmiz Hava Araşdırmaları Mərkəzinin (CREA) məlumatına görə, saxta bayraqdan istifadə edən kölgə donanması gəmilərinin sayı 2025-ci ilin sentyabr ayının sonundakı 120-dən 2026-cı ilin eyni dövründə 48-ə düşüb. Burada saxta bayraq dedikdə, gəminin özünü qeydiyyatını tanımayan bir dövlətin bayrağı altında təqdim etməsi nəzərdə tutulur. Lakin bu azalma həmin sayda gəminin Rusiya neft ticarətindən çıxdığı anlamına gəlmir.

CREA-nın hesablamalarına əsasən, kölgə donanmasında Rusiya bayrağı altında üzərək Rusiya nefti daşıyan tankerlərin sayı 2025-ci ilin sentyabrında 22 olduğu halda, 2026-cı ilin sentyabrında 50-yə çatıb. Bu 50 gəmidən 34-ü 2025-ci ilin yanvarından sonra Rusiyada qeydiyyata alınıb. Həmin 34 tankerin 25-i əvvəllər saxta bayraqdan istifadə edib. 2026-cı ilin sentyabrında kölgə donanması tankerlərinin daşıdığı neftin 36 faizi Rusiya bayraqlı gəmilərin payına düşüb. Bir il əvvəl isə bu göstərici 9 faiz idi. Beləliklə, ayrı-ayrı bayraq dövlətləri arasında Rusiya bayrağı kölgə donanmasının daşıdığı neftin həcmində ən böyük paya sahib olub.

İnformNapalm gəmilərin qeydiyyat tarixinin araşdırılmasının vacibliyini əvvəllər də vurğulayıb. Təşkilatın 2019-cu ilin avqustunda Rusiyanın Qara dəniz donanmasına mümkün yanacaq qaçaqmalçılığı barədə apardığı araşdırmada Mriya tankeri nəzərdən keçirilmişdi. Gəmi əvvəllər Vilga və Saratov City adları altında üzmüşdü. Onun qeydiyyat tarixində Rusiya, Syerra-Leone, Komor adaları və Ukrayna da daxil olmaqla, müxtəlif bayraq dövlətləri ilə əlaqələr aşkar edilmişdi. Araşdırma başqa gəmi və dövrə aid olsa da, şübhəli dəniz daşımalarını izləyərkən ad dəyişikliklərini, bayraq qeydiyyatını və mülkiyyət münasibətlərini yoxlamağın nə üçün vacib olduğunu göstərir.

Gücləndirilmiş nəzarət fonunda gəmilərin bayraq qeydiyyatı dəyişir

Bu dəyişikliklər Avropanın sahilyanı dövlətlərinin etibarsız və ya saxta olması şübhə doğuran qeydiyyatlardan istifadə edən gəmilərə nəzarəti sərtləşdirdiyi dövrə təsadüf edir. CREA-nın qiymətləndirməsinə görə, saxta bayraqlardan istifadənin azalması əsasən səlahiyyətli orqanların müdaxiləsi və gəmi reyestrləri ilə diplomatik əməkdaşlığın genişlənməsi ilə izah olunur. Saxta qeydiyyatla üzən gəmilər gecikdirilə, dövlət qurumlarının müdaxiləsi ilə üzləşə və ya fəaliyyətlərini davam etdirmək imkanından məhrum ola bilərlər.

Rusiya bayrağı altında qanuni qaydada qeydiyyata alınmaq özlüyündə beynəlxalq dəniz hüququnun pozulması demək deyil. Belə gəminin rəsmi olaraq tanınmış bayraq dövləti olur. Eyni zamanda onun Rusiya ilə bağlılığı daha aydın görünür. Bu vəziyyət əvvəlki sxemlərdən fərqlənir. Həmin sxemlərdə gəmilərin qeydiyyatı, mülkiyyət münasibətləri və kommersiya əlaqələri daşımaların arxasında hansı şəxslərin və şirkətlərin dayandığını müəyyənləşdirməyi çətinləşdirirdi.

Sanksiyalar neft daşımalarını dayandırmayıb

Avropa İttifaqı Rusiya neftinin ixracında iştirak edən gəmi və şirkətlərə qarşı sanksiyaları mərhələli şəkildə genişləndirib. Aİ-nin 23 iyul 2026-cı ildə qəbul etdiyi 21-ci sanksiya paketində daha 41 gəmiyə məhdudiyyət tətbiq olunub. Məhdudiyyətlərin əhatə dairəsi kölgə donanmasının fəaliyyətinə dəstək verən bəzi xidmətlərə də şamil edilib. Buna baxmayaraq, Rusiya neft ixracının əhəmiyyətli hissəsi hələ də sanksiya siyahılarında olan gəmilərlə həyata keçirilir.

CREA-nın məlumatına əsasən, 2026-cı ilin sentyabrında Rusiyanın dəniz yolu ilə neft ixracının 57 faizi kölgə donanmasına daxil olan və sanksiyalara məruz qalmış tankerlərin payına düşüb. Yalnız xam neft nəzərə alındıqda bu göstərici 67 faizə çatıb. Bununla yanaşı, Rusiyanın neft məhsullarının böyük həcmləri hələ də G7 ölkələrində və ya onların tərəfdaş dövlətlərində yerləşən şirkətlərə məxsus, yaxud həmin ölkələrdəki şirkətlər tərəfindən sığortalanmış gəmilərlə daşınırdı.

Sanksiyalara məruz qalmış gəmilərlə bağlı müzakirələrdə Rusiyanın neft məhsulları idxalı da gündəmə gəlib. İnformNapalm-ın 8 oktyabr 2026-cı ildə dərc etdiyi məqalədə The Guardian qəzetinin Cənubi Koreya limanlarından Rusiyaya yanacaq daşınması ilə bağlı araşdırmasına istinad olunurdu. Həmin ilin iyul və avqust aylarında yeddi tanker Cənubi Koreya limanlarından Rusiyanın Uzaq Şərq bölgəsinə, əsasən dizel yanacağı olmaqla, 176 min tondan çox neft məhsulu daşıyıb. Gəmilər ümumilikdə 14 reys həyata keçirib. Onlardan üçü Qərb sanksiyalarına məruz qalmışdı. Bu daşımalar Rusiyanın idxalına aid olduğundan ölkənin neft ixracından fərqləndirilməlidir. Bununla belə, onlar sanksiyalı tankerlərin Rusiyanın yanacaq təchizatının başqa sahələrində də istifadə olunduğunu göstərir.

Bu faktlar Rusiyanın neft daşımalarında təkcə kölgə donanmasına arxalanmadığını da ortaya qoyur. Müxtəlif mülkiyyət strukturlarına, sığorta təminatına və hüquqi statusa malik gəmilərdən istifadə edilir. Buna görə sanksiyaların nə dərəcədə təsirli olduğunu yalnız sanksiya siyahılarına salınmış gəmilərin sayına əsasən qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Sanksiyalardan kənara çıxan təhlükəsizlik riskləri

Kölgə donanmasının fəaliyyəti dənizdə təhlükəsizlik və ətraf mühitin mühafizəsi baxımından da narahatlıq doğurur. CREA-nın məlumatına görə, 2026-cı ilin sentyabrında kölgə donanmasının tankerləri Rusiya xam nefti və neft məhsullarının daşınması üzrə 121 çatdırılma həyata keçirib. Bunlardan 54-ü yaşı azı 20 il olan gəmilərlə yerinə yetirilib. Tankerin köhnə olması onun mütləq təhlükəli olduğu demək deyil. Ancaq texniki xidmətin qeyri-kafi olması və yetərsiz sığorta təminatı mümkün qəzanın nəticələrini ağırlaşdıra bilər. Gəminin etibarlı məsuliyyət sığortası yoxdursa, çirklənmənin təmizlənməsi və ətraf mühitə vurulmuş zərərin ödənilməsi üçün kompensasiya almaq da çətinləşir.

Saxtalaşdırılmış mövqe məlumatları ayrıca təhlükə yaradır. Gəminin hərəkəti barədə məlumatlar etibarlı olmadıqda dövlət qurumları dəniz nəqliyyatını izləməkdə və zərurət yarananda müdaxilə etməkdə çətinlik çəkirlər. Odur ki, kölgə donanması məsələsi təkcə iqtisadiyyat və təhlükəsizlik siyasəti ilə məhdudlaşmır. Söhbət həm də sahilyanı dövlətlərin beynəlxalq sularda təhlükəsizliyi təmin etmək imkanlarından gedir.

Dəyişən kölgə donanması

Son məlumatlar Rusiyanın dəniz yolu ilə neft ticarətində paralel gedən iki dəyişikliyi üzə çıxarır. Saxta bayraqlardan istifadə kəskin azalıb, eyni zamanda kölgə donanmasına daxil olan daha çox tanker Rusiyada qeydiyyata alınır. Bundan başqa, tədqiqatçılar Qara dənizdə mövqe məlumatlarını saxtalaşdırmaqda şübhəli bilinən, sanksiyalara məruz qalmış bir qrup tanker müəyyən ediblər.

Hələlik bütün bu dəyişikliklər arasında birbaşa əlaqə olduğunu söyləmək mümkün deyil. CREA-nın statistikası Financial Times qəzetinin araşdırmasında adı çəkilən 12 gəmidən daha geniş donanma hissəsini əhatə edir. Bununla belə, mövcud məlumatlar sanksiyalar və dövlət nəzarəti sərtləşdikcə Rusiya neftinin daşınmasında istifadə olunan üsulların da dəyişdiyini göstərir.

Buna görə Avropanın sahilyanı dövlətləri üçün tankerin hansı bayraq altında üzdüyünü yoxlamaqla kifayətlənməmək getdikcə daha vacib olur. Gəminin əsl sahibinin kim olduğunu, onu kimin idarə etdiyini, hansı sığorta təminatına malik olduğunu və bildirdiyi mövqenin real hərəkətinə uyğun gəlib-gəlmədiyini də müəyyənləşdirmək lazımdır.

Material Andriy Lisitsın tərəfindən İnformNapalm üçün hazırlanıb.

İnformNapalm-ın digər məqalələri

• Wildberries PUA zərbələri və kiberəməliyyatların çarpaz atəşi altında
• Ukrayna Hərbi Dəniz Qüvvələri Krımda Bastion sahil raket kompleksini vurub
• Rusiyanın 2026–2027-ci illər üçün dron təhdidi və NATO-nun Ukraynadan çıxarmalı olduğu dərslər

Materialı mənbəyə istinad etməklə sərbəst paylaşmaq və yenidən dərc etmək olar. Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Facebook, X və Telegram platformalarında İnformNapalm-ı izləyə bilərsiniz.

İnformNapalm heç bir hökumətdən və ya sponsordan maliyyə dəstəyi almır. Fəaliyyətimiz fərdi könüllülərin və oxucuların ianələri hesabına maliyyələşir. Siz də BuyMeACoffee vasitəsilə hər ay kiçik məbləğdə ianə etməklə İnformNapalm-a dəstək verə bilərsiniz.