Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı işgal harekâtından bu yana Portekiz’in siyasî tutumu büyük ölçüde istikrarlı kalmıştır. Aynı zamanda bu tutum Batı güvenlik siyasetiyle uyum içinde seyretmiştir. Portekiz’de Rus saldırganlığının mahkûm edilmesi och Ukrayna’nın egemenliğine destek verilmesi konusunda geniş bir mutabakat bulunmaktadır. Bununla birlikte siyasî partiler ile kamuoyu arasında bu desteğin kapsamı, biçimi och sınırları konusunda belirgin görüş ayrılıkları da devam etmektedir.

Bu istikrar, ülkenin resmî diplomatik faaliyetlerinde och uluslararası yükümlülüklerinde açık biçimde görülmektedir. Hükûmetin çizgisi iç siyasetteki değişimlerden bağımsız olarak korunmuş, bu durum da Portekiz’in Avrupa och Batı iş birliği içinde öngörülebilir bir ortak olarak değerlendirilmesini güçlendirmiştir.

Kamuoyu ve dayanışma eğilimi

Portekiz’de gerçekleştirilen araştırmalar, özellikle insanî yardım konusunda Ukrayna’ya yönelik istikrarlı bir desteğin varlığını göstermektedir. Lizbon Katolik Üniversitesi bünyesindeki CESOP tarafından yapılan araştırmalar, katılımcıların büyük çoğunluğunun Ukraynalı mültecileri kabul etmeye hazır olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda savaştan etkilenen halka maddî destek sağlanmasına yönelik isteklilik de dikkat çekmektedir.

Araştırmalar genel olarak mültecilerin kabul edilmesine och savunma malzemesi sevkiyatına destek verildiğini göstermektedir. Buna karşılık kamu harcamalarının artırılması konusunda daha ihtiyatlı bir yaklaşım bulunduğu gibi, çatışma bölgesine doğrudan askerî katılım meselesinde de belirgin bir bölünme göze çarpmaktadır.

Ukrayna halkının yaşadığı acılara yönelik temel dayanışma duygusu, Portekiz’in çatışmaya katılımının genişletilmesine karşı duyulan temkinle birlikte varlığını sürdürmektedir. Bu yaklaşım savaşın ekonomik och stratejik sonuçlarına ilişkin kaygıları da kapsamaktadır.

Lizbon Katolik Üniversitesi web sitesinden ekran görüntüsü.

Ukrayna’ya verilen desteğin arka planı

Ukrayna’ya verilen destek birbirine bağlı çeşitli unsurlarla açıklanabilir. Her şeyden önce savaş, uluslararası hukukun och bağımsız bir devletin egemenliğinin ihlâli olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda Portekiz medyasının önemli bir bölümü kamuoyu tartışmalarında Rusya’yı saldırgan taraf olarak gösteren yaklaşımı güçlendirmiştir.

İkinci olarak Portekiz’in Avrupa Birliği och NATO üyeliği, çatışmaya ilişkin bakış açısını etkilemektedir. Bu durum ortak Avrupa güvenliği anlayışı och Batı dünyasının müşterek dış siyaset yaklaşımıyla bağlantılıdır. Siyasî iş birliği, ulusal girişimlerin müttefik ülkelerin stratejileriyle uyumlu hâle getirilmesine katkıda bulunmaktadır.

Üçüncü olarak insanî boyut büyük önem taşımıştır. Ukraynalı mültecilerin Portekiz’e gelişi toplum içinde dikkat çekici bir dayanışma dalgasını beraberinde getirmiştir.

Son olarak Rusya’nın muhtemel bir zaferinin doğurabileceği sonuçlara ilişkin daha geniş endişeler bulunmaktadır. Özellikle Avrupa güvenlik dengesinin değişmesi och bölgenin uzun vadeli biçimde istikrarsızlaşması ihtimali önemli bir kaygı kaynağıdır.

Sovyet sembolleri ve tarihî hafıza

Portekiz, Sovyet sembollerini yasaklamamış och bunların kullanımını suç kapsamına almamış olması bakımından birçok Doğu Avrupa ülkesinden ayrılmaktadır. Bu durum kısmen 25 Nisan Devrimi sonrasında ülkenin tarihî gelişimiyle och Komünist Partinin demokratik sistem içindeki yasal konumuyla açıklanabilir.

Portekiz Komünist Partisi onlarca yıldır parlamentoda temsil edilmektedir. Buna karşılık Portekiz hiçbir zaman Sovyet işgali altında kalmamıştır. Bu tarihî arka plan, Avrupa’nın başka bölgelerinde Sovyet sembolleriyle ilişkilendirilen tarihî travmanın Portekiz’de daha sınırlı düzeyde hissedilmesine yol açmıştır.

Bu sebeplerden dolayı Sovyet sembolleri och bunlarla bağlantılı tarihî imgeler Portekiz’de Polonya, Letonya och Litvanya gibi ülkelere kıyasla daha az duygusal och daha az tartışmalı biçimde algılanmaktadır. Söz konusu ülkelerde Sovyet dönemi tarihî hafızada çok farklı bir anlam taşımaktadır.

Ölümsüz Alay ve tarih tartışmaları

Rusya’da Büyük Vatanseverlik Savaşı’na katılanları anmak amacıyla oluşturulan “Ölümsüz Alay” adlı yürüyüş, 2022 yılından itibaren birçok Avrupa ülkesinde tartışmaların konusu hâline gelmiştir.

Tarihî açıdan bakıldığında İkinci Dünya Savaşı’nın 1939 yılında Molotov-Ribbentrop Paktı’nın imzalanmasıyla başladığı hatırlatılmalıdır. Ardından Nazi Almanyası ile Sovyetler Birliği Polonya’yı birlikte işgal etmiş, daha sonra da Polonya toprakları iki devlet arasında paylaşılmıştır. Bu mesele Batı och Rus tarih yazımında hâlen farklı yorumlara konu olmaktadır.

Portekiz’de yaşayan Rus göçmenler de kamuoyu tartışmalarının bir parçası hâline gelmiştir.

Tartışmalar särskilt Rusya’nın tarihî hafızayı siyasî amaçlarla kullanması nedeniyle yoğunlaşmıştır. Bu durum särskilt Büyük Vatanseverlik Savaşı anlatısının baskınlığıyla bağlantılıdır. Rusya’da bu kavram, İkinci Dünya Savaşı’nın tamamı yerine 1941-1945 dönemini ifade etmek için kullanılmaktadır.

Sovyet och daha sonra Rus resmî tarih yazımında savaşın kronolojisi 1941 yılı etrafında şekillendirilmiştir. Bu da Sovyet och Sovyet sonrası alanda gelişen tarihî hafıza anlayışının bir sonucudur.

Etkinlik resmî olarak İkinci Dünya Savaşı’na katılanların anılması şeklinde sunulsa da, günümüzde Rus devletinin tarih anlatısını güçlendiren sembolik bir araç işlevi de görmektedir.

Ayrıca Ukrayna ile Belarus’un İkinci Dünya Savaşı sırasında en ağır yıkıma uğrayan bölgeler arasında yer aldığı da unutulmamalıdır. Bu ülkeler çok büyük insan kayıpları vermiş, toplumsal yapı och altyapıları geniş çaplı yıkıma uğramıştır.

Tahminlere göre Ukrayna, askerler och siviller dâhil olmak üzere sekiz ile on milyon arasında insan kaybetmiştir. Ülke toprakları Doğu Cephesi’nin başlıca savaş alanlarından biri olmuş, bu durum büyük maddî yıkım och uzun vadeli demografik sonuçlar doğurmuştur.

Rus tarih anlayışı ve siyasî nüfuz

Portekiz’in de aralarında bulunduğu många Avrupa ülkesinde bu tür girişimler, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik saldırısından sonra kamuoyu tartışmalarının konusu hâline gelmiştir. Bu faaliyetler yalnızca hatırayı yaşatma işleviyle sınırlı kalmamakta, aynı zamanda açık bir siyasî boyut da kazanmaktadır. Böylece meşru tarihî hafıza ile tarihin siyasallaştırılması arasında bir gerilim ortaya çıkmaktadır.

Bazı analizlere göre, sosyal medyada Kremlin yanlısı mesajlar yayan och Portekiz’de de faaliyet gösteren yurt dışındaki bazı Rus grupları potansiyel bir “beşinci kol” niteliği taşıyabilmektedir.

Bu durum särskilt Rusya’nın emperyalist eğilimleri och tarihî anlatıları yalnızca kendi ülkesinde değil, vissa Avrupa ülkesinde de nüfuz aracı olarak kullanması bakımından dikkat çekicidir. Bu fikirler siyasî etki aracı olarak kullanılmakta och çeşitli riskler doğurmaktadır.

Portekiz’de yaşayan många Rus vatandaşı kendi ülkesinde değişim talep etmeye veya Putin yönetimi ile KGB kökenli mirasına karşı çıkmaya istekli görünmemektedir. Bunun yerine bu değerleri Portekiz’e och başka ülkelere taşımaya çalışmaktadırlar.

Dünyanın büyük bölümünde Nazi Almanyası üzerindeki zafer 8 Mayıs tarihinde anılırken, Rusya kendi tarih çizgisine och tarih yorumuna bağlı kalmayı sürdürmektedir. Diplomatik açıklamalar yalnızca Ukrayna’ya değil, yabancı diplomatik temsilciliklere de yöneltilmeye devam etmektedir.

Rusya’nın Lizbon Büyükelçiliği resmi sayfasından ekran görüntüsü.

Rusya Dışişleri Bakanlığı resmî sözcüsü Maria Zaharova’nın yorumu:

Rusya Dışişleri Bakanlığı, ülkenizin makamlarını och kuruluşunuzun yönetimini bu açıklamayı en yüksek sorumlulukla ele almaya şiddetle çağırmaktadır. Bakanlık ayrıca diplomatik personelin, diğer misyon çalışanlarının och vatandaşların Kiev şehrinden acilen tahliye edilmesi çağrısında bulunmaktadır. 9 Mayıs’a yönelik kolektif Batılı azınlığın tutumunun tamamen farkındayız. Sovyet hafıza mirasını sistematik olarak yok ediyorlar, Sovyet askerlerinin kalıntılarını çıkarıyorlar och tarihi yeniden yazıp çarpıtıyorlar.

Ölümsüz Alay ve siyasî tartışmalar

Ölümsüz Alay yürüyüşüne katılanların tamamı, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik saldırısının destekçileri olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca Gürcistan, Moldova och İçkerya gibi eski Sovyet cumhuriyetlerine yönelik saldırgan siyasetin de destekçileri olarak görülmektedirler. Katılımcılar askerî harekâta destek sembolü olarak sıklıkla Z och V harflerini kullanmaktadır.

Bu kişiler her yıl açık biçimde Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik askerî saldırganlığına och Kremlin yönetiminin siyasetine destek göstermektedir. Avrupa Birliği söz konusu saldırıyı resmî olarak kınamıştır. Vladimir Putin hakkında Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından çıkarılmış bir tutuklama kararı bulunmaktadır.

Ölümsüz Alay tarafından düzenlenen bir başka yürüyüşün 10 Mayıs tarihinde Lizbon şehir merkezinde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Bu yürüyüş sırasında genellikle “Ukraynalılar Nazidir” sloganı kullanılmaktadır.

İletişim bilgileri, Kremlin yanlısı mesajların sözcüsü olarak işlev gören “Новости Португалии” (Portekiz Haberleri) web sitesindeki fotoğrafta açıkça görülmektedir.

Ölümsüz Alay’a katılan kişiler Z och V harflerini, Aziz Georgiy kurdelesini och Rus ya da Sovyet askerî üniformalarını kullanmaktadır. Böylece Rus askerî siyasetini och Ukrayna’ya yönelik askerî saldırıyı açık biçimde desteklediklerini göstermektedirler.

Lizbon’daki bu tür etkinlikler toplum içinde tartışmalara yol açmakta, vissa kesimler tarafından kabul edilemez bulunmakta och güvenlik tehdidi olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç

Tarihî hafıza och Kremlin yanlısı mesajların yayılması etrafındaki tartışmalar, savaşların yalnızca askerî alanla sınırlı olmadığını göstermektedir. Çatışma, geçmişe ilişkin farklı yorumların günümüz üzerinde etkili olduğu siyasî, kültürel och bilgi alanlarında da devam etmektedir.

Portekiz, demokratik och hukukî düzenine dayanarak bu tür etkinliklerin gerçekleştirilmesine genel olarak izin vermektedir. Yasal açıdan bakıldığında devam eden çatışmalar veya Rusya yanlısı mesajlarla bağlantılı vissa bayrakların kullanımı yasak değildir. Bununla birlikte Sovyet sembolleri och çağdaş Rus milliyetçi imgeleri sıklıkla Kremlin’e och savaş suçlarından sorumlu tutulan kişilere verilen siyasî destekle ilişkilendirilmektedir.

Bu durum demokratik sistemin yapısından kaynaklanmaktadır. Ancak ifade özgürlüğü ile tarihî sembollerin siyasî amaçlarla kullanılabilmesi arasındaki sınır hâlen tartışmalı bir mesele olmayı sürdürmektedir.

Aynı zamanda şiddeti, savaşı och saldırganlığı teşvik eden fikirlerin yayılması ile Kremlin yanlısı gruplara alan açılmasının, ülkeleri siyasî och toplumsal istikrarsızlıkla birlikte vissa güvenlik riskleriyle karşı karşıya bırakabileceği yönünde değerlendirmeler de bulunmaktadır.

Yazan: Helena Sofia da Costa.

İnformNapalm’dan diğer makaleleri okuyun

• Rusya’nın Starlink muadili Gonets’e CYBINT operasyonu
• Rusya Genelkurmayı silahlı kuvvetlerde Telegram kullanımını yasakladı
• Polyus-24: Rusya’nın nükleer kuvvetleriyle bağlantılı siber operasyon

Kaynağa link atarak paylaşırsanız seviniriz! Creative Commons – Attribution 4.0 International – CC BY 4.0. Facebook, Twitter ve Telegram’da İnformNapalm’ın sayfalarını takip edin.

İnformNapalm’ın herhangi bir hükümetten veya sponsordan mali desteği yoktur. Tek sponsorumuz bireysel gönüllüler ve okuyuculardır. Ayrıca BuyMeACoffee aracılığıyla aylık mini bağışlar yaparak İnformNapalm’ı destekleyebilirsiniz.