İnformNapalm, Ukrayna Kriz Medya Merkezinin hibrit tehditleri inceleyen analiz grubunun başkanı Lyubov Tsybulska tarafından kaleme alınan bu yazıyı okurlarına sunuyor. İlk olarak Uchoose.info sitesinde yayımlanan makale, İnformNapalm’da 18 Kasım 2020 tarihinde yer aldı. Aşağıdaki anlatım, o tarihteki değerlendirmeleri esas alıyor.

FBI’ın suçlu profili çalışmaları ve davranış kalıpları

1970’li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nde FBI, suçlu profili çıkarmak üzere bir birim kurdu. Amaç, yakalanmış seri katillerin ve cinsel suç faillerinin ruhsal özelliklerini, alışkanlıklarını ve davranışlarını inceleyerek benzer suçların aydınlatılmasını sağlamaktı. Yazıda aktarılan verilere göre, o dönemde seri cinayetler ABD’deki bütün cinayetlerin yaklaşık yüzde birini oluşturuyordu. Buna karşılık faillerin davranışlarında dikkate değer ortak noktalar bulunuyordu.

Örneğin bazı seri katiller cinsel dürtülerle hareket ediyor, kurbanlarını kendi ırklarından seçiyor, kurbanlarına ait bir eşyayı yanlarında götürüyor yahut cinayet sırasında duyduklarını yeniden yaşamak için olay yerine dönüyordu. Bunlar her fail için geçerli kurallar değil, soruşturmacıların yararlanabileceği davranış kalıplarıydı.

FBI, bu ayrıntılardan yararlanarak suçluları ortaya çıkarmaya ve yakalamaya çalıştı. Böylece basınla iş birliği yaparak suçluların tepkilerini yönlendirmek amacıyla yanıltıcı haberler yayımlama düşüncesi doğdu. Konu, John Douglas ve Mark Olshaker’ın Mindhunter adlı kitabında ve kitaptan uyarlanan aynı adlı televizyon dizisinde ele alınıyor.

Suçlu profili çıkarmanın temel düşüncelerinden biri, karşımızdaki kişiyi bütün yönleriyle incelemek, olaylara hangi mantıkla yaklaştığını kavramak ve bu bilgiden yararlanarak davranışını etkilemektir. FBI’ın başvurduğu yöntemler, refleksif kontrolün nasıl işleyebileceğini göstermesi bakımından çarpıcı bir örnektir.

Vladimir Lefebvre ve refleksif kontrol kavramının doğuşu

Oysa Sovyet bilim insanları, FBI’ın bu çalışmalarından yaklaşık on yıl önce refleksif süreçleri sistemli biçimde araştırmaya başlamıştı. Önce Sovyetler Birliği’nde, daha sonra Amerika’da çalışan psikolog ve matematikçi Vladimir Lefebvre, refleksif oyunlar kuramının öncülerindendi. Lefebvre, 1960’lı yıllarda refleksif kontrolü şöyle tanımlamıştı:

“Bir tarafın, öteki tarafın karar vermesine temel olacak gerekçeleri ona aktardığı süreç.”

Bu düşünceler Soğuk Savaş’ın en yoğun döneminde ortaya çıktı. İki büyük güç arasındaki mücadelede bilgi, başlı başına bir cephe hâline gelmişti. Gizli servisler ve basın, teknolojik üstünlük iddialarını duyurmanın başlıca araçlarıydı. Hem Sovyetler Birliği hem de ABD, gücünü olduğundan büyük göstererek karşı tarafı korkutmaya ve onu sürekli artan savunma harcamaları yüzünden ekonomik bakımdan yıpratmaya çalışıyordu.

Sovyet yönetimi, Batılı istihbarat görevlilerinin de izlediği askerî geçit törenlerinde sahte balistik füzeler sergiliyordu. Amaç, Sovyet füze gücünün gerçekte olduğundan çok daha büyük olduğu izlenimini vermekti. Bu gösterilerde, devasa savaş başlıkları taşıyormuş gibi görünen maketlerden de yararlanılıyordu.

Böylece düşmanın kararlarını dolaylı yoldan yönlendirmek için ne kadar geniş imkânlar bulunduğu anlaşıldı. Refleksif kontrolün amacı, karşı tarafın davranışını, onun kendi kararını özgürce vermediğinin farkına varmasına fırsat bırakmadan değiştirmektir. Kişi yahut kurum, verdiği kararın kendi aleyhine olduğunu çoğu zaman ancak iş işten geçtikten sonra anlayabilir.

Önce Sovyetler, ardından Ruslar bu kurama büyük önem verdi. Bu yazı için kaynak araştırırken Sovyet ve Rus askerî kuramcılarının kaleme aldığı onlarca çalışmaya rastladım. Refleksif kontrol kavramı, Rusya Federasyonu Silahlı Kuvvetleri Genelkurmayının strateji belgelerinde de yer alıyor. Kuram çerçevesinde, karşı tarafta belirli tepkiler uyandırmak üzere özel durumlar bile tasarlanıyor.

Rus askerî düşüncesinde refleksif kontrol

Rusya Savunma Bakanlığının üst rütbeli subaylar ve askerî eğitim kurumlarının öğretim kadroları için çıkardığı Voyennaya Mysl (Askerî Düşünce) dergisinin Ekim 2020 sayısında, deniz muharebelerinde refleksif kontrolün nasıl uygulanabileceği ele alınıyor.

Sosyoloji doktoru Irina Sitnova, söz konusu yazıda deniz muharebesinde ortaya çıkabilecek ruhsal ve zihinsel aksaklıklardan söz ediyor. Sitnova’ya göre bir asker dikkatini toplayamayabilir, geçici hafıza kaybı yaşayabilir, neyi hangi sırayla yapacağını unutabilir yahut basit hesapları ve mantıksal bağlantıları kuramayacak duruma gelebilir. Bu durum yalnızca tek bir askeri değil, bir geminin bütün mürettebatını etkileyebilir.

“Bu şartlar bize düşmanı etkileme imkânı verir. Hareketlerimiz hakkında düşmanda yanlış algılar yaratabilir; muharebe sahasına ilişkin değerlendirmesini çarpıtabilir, karar alma sürecini bozabilir, yanlış sonuçlara varmasını sağlayabilir, kendisi için elverişsiz davranışlara yöneltebilir ve dikkatini asıl muharebe görevleriyle ilgisi olmayan meselelere çevirebiliriz. Refleksif kontrol her zaman bilinçdışı süreçlerle bağlantılıdır.”

Sitnova, kullanılabilecek yöntemleri de sıralıyor:

“Hile ve kamuflaj, güç gösterisi, birliklerin hazırlık derecesini yükseltme yahut onları kriz bölgelerine kaydırma, yanıltıcı bilgi aktarma, panik doğuran söylentiler ve korku havası yayma, askerlerin, polisin veya güvenlik güçlerinin toplumca kınanacak davranışlarda bulunduğu izlenimini verme.”

Burada hedef, yalnızca düşmana yanlış bir bilgi ulaştırmak değildir. Asıl amaç, onun durumu değerlendirişini ve ardından vereceği kararı değiştirmektir.

Batı’da algı yönetimi yaklaşımı

Refleksif kontrol yaklaşımının Batı’daki karşılığı olarak sıkça algı yönetimi, yani perception management kuramından söz edilir. ABD Savunma Bakanlığının belgelerinde algı yönetimi, yabancı hedef kitlelere yönelik faaliyetler olarak tanımlanır. Tsybulska’ya göre Amerikan ve Rus yaklaşımları arasındaki önemli farklardan biri budur: Kremlin bu yöntemleri yalnızca dış politikada değil, kendi halkının düşünce ve davranışlarını etkilemek için de kullanır.

Yazarın değerlendirmesine göre Amerikan yaklaşımında karşı taraf, kendi iradesi bulunan bir özne olarak da ele alınırken Rus askerî yaklaşımında ise karşı taraf çoğu zaman yönlendirilecek bir nesne olarak görülür. Rusya’nın refleksif kontrol uygulamaları, başka bir ülkeyle ilişkilerinin iyi yahut kötü olmasına da bağlı değildir. Rusya’yla dostça ilişkiler yürüttüğünü düşünen ülkeler bile bu tür özel operasyonların hedefi olabilir.

Amerikalı yazarların eserlerinde algı yönetimi, çoğu zaman stratejik iletişim ve kamu diplomasisiyle birlikte anılır. Bu nedenle Amerikan yaklaşımında yumuşak güç unsurlarının daha belirgin, saldırgan nitelikteki yıkıcı faaliyetlerin ise daha sınırlı olduğunu söylemek mümkündür. FBI da yabancı kaynaklı algı yönetimini, terörizm, kritik altyapıya saldırılar ve casuslukla birlikte millî güvenliği tehdit eden sekiz temel başlıktan biri arasında saymıştır.

ABD Siber Komutanlığında istihbarat görevleri üstlenmiş Tuğgeneral Matteo Martemucci, algı yönetiminin gündelik davranışlarda dahi görülebileceğini anlatır. Ona göre yerel âdetleri ve siyasî ortamı bilen bir asker, halkla konuşurken güneş gözlüğünü çıkararak Amerikan askerlerinin duygusuz ve halktan uzak kimseler olduğu düşüncesini değiştirmeye çalışabilir.

Bu örnek, algı yönetiminin her zaman gizli bir tertip veya yalan haberden ibaret olmadığını da gösterir. Bazen basit bir davranış, karşı tarafın düşüncesini değiştirmek için yeterli görülebilir.

Basın, psikolojik etki ve propaganda

Martemucci, basının psikolojik etki yaratmak amacıyla kullanılmasına ilişkin olarak Eylül 2006’da Lübnan’da yaşandığını ileri sürdüğü bir olayı da anlatır. Onun aktarımına göre Hizbullah, daha önce İsrail savaş uçaklarının vurduğu askerî bir hedefin bulunduğu yere kadın ve çocukların cesetlerini yerleştirerek sivillerin kasten hedef alındığı izlenimini yaratmaya çalışmıştı. Görüntülerin dünya basınında yayılması, İsrail hava saldırılarına yöneltilen uluslararası tepkileri artırmıştı.

Martemucci, Hizbullah’ın bu yolla kitle iletişim araçlarını bir kuvvet çarpanı olarak kullandığını savunuyor. Bu anlatım, Martemucci’ye ait bir iddiadır; olayın bütün ayrıntılarının bağımsız biçimde doğrulandığı anlamına gelmez.

İngiliz araştırmacı Philip Taylor, algı yönetimini büyük ölçüde propagandayla aynı çerçevede ele alır. Propaganda sözü birçok kişide olumsuz çağrışımlar uyandırdığı için bu terimden kaçınılır. Oysa Taylor’a göre propaganda, kendi başına olumlu yahut olumsuz bir değer yargısı taşımayan, propagandayı başlatan tarafın yararına sonuç elde etmeyi amaçlayan bir ikna sürecidir.

ABD Savunma Bakanlığının kullandığı tanım da buna yakındır: Millî hedefleri desteklemek amacıyla bir topluluğun düşüncelerini, duygularını, tutumlarını veya davranışlarını etkileyerek bu iletişimi başlatan tarafa yarar sağlamayı hedefleyen her türlü iletişim.

Teknolojinin, bilhassa sosyal medya ağlarının gelişmesi, refleksif kontrolün uygulanabileceği alanı genişletti. Ukrayna Kriz Medya Merkezindeki hibrit tehditler analiz grubumuz, Ukraynalı siyasî yöneticilerin Telegram gruplarında yayılan yanıltıcı bilgilere dayanarak karar verdiği örneklere tanık oldu. Bu durum özellikle seçimlerden önceki ve sonraki dönemlerde önem kazanıyordu.

Psikolojik oyunlarla yıpratma ve moral bozma

Sivil halka karşı uygulanan refleksif kontrolün en önemli ve en tehlikeli yönlerinden biri, insanları sürekli yıpratmak ve morallerini bozmaktır. Voyennaya Mysl dergisinde bu bağlamda psikolojik oyunların önemi üzerinde de duruluyor. Bunlar, belli kurallar çerçevesinde, etkiyi uygulayan tarafla onun hedef aldığı taraf arasında kurulan bir etkileşim biçimi olarak tarif ediliyor.

Anlatılan oyunlar arasında bilhassa ikisi dikkatimi çekti: “düzensizlik” ve “saçmalık” oyunları. Her ikisi de insanlara sürekli haksızlığa uğradıkları duygusunu vererek kargaşa yaratmayı amaçlıyor. Burada sözü edilen kavramların Eric Berne’ün İnsanların Oynadığı Oyunlar adlı tanınmış kitabından değil, Rusya’nın üst düzey askerî yöneticilerine hitap eden bir yayından alındığını hatırlatmak gerekir.

Ukrayna’nın yakın tarihinde bu tür etkilerin çok sayıda örneği bulunabilir. Ben, Rusya’nın tasarladığı senaryonun âdeta planlandığı gibi işlediğini düşündüğüm iki olaya değinmek istiyorum.

İlovaysk’ta kuşatma haberleri ve kargaşa (2014)

2014’te Ukrayna’nın İlovaysk kentinde yaşanan çatışmalar sırasında Rus basını, Ukrayna birliklerinin kuşatıldığını ısrarla bildiriyordu. Rus yayınlarında kullanılan “kazan”, yani kuşatma sözü, önce Ukrayna basınına, ardından Ukraynalı siyasetçilerin diline yerleşti. Ülke çapında büyük bir endişe doğdu.

Çatışma bölgesindeki askerlerin aileleri ve yakınları telefon ederek onlara mevzilerini terk etmelerini, kaçmalarını ve komutanlarının emirlerini dinlememelerini söylüyordu. Haberleşme ve bilgi akışında ortaya çıkan kargaşa Ukrayna tarafını daha da güçsüz bıraktı. Tsybulska’nın değerlendirmesine göre gelişmelerin denetimi giderek kaybedildi.

Rus birlikleri, Ukrayna askerlerinin çekilmesi için bir koridor sağladıklarını bildirdi; ancak bölgeden ayrılmaya çalışan askerleri ateş altına aldı. Yazarın aktardığına göre yaklaşık 300 Ukraynalı asker hayatını kaybetti.

Novi Sanjarı’da salgın korkusu (2020)

2020 yılında Ukrayna’nın Poltava bölgesindeki Novi Sanjarı kasabasında yaşayanlar, merkezî makamlardan gönderilmiş izlenimi veren mektup ve mesajlar aldı. Bunlarda, Çin’den getirilecek Ukrayna vatandaşlarının COVID-19’a yakalanmış olduğu öne sürülüyordu.

O günlerde hakkında pek az şey bilinen hastalığın yarattığı korku, halkı sokaklara döktü. Göstericiler, tahliye edilen insanları taşıyan otobüslere taş attı. Olayların görüntüleri dünyanın dört bir yanında yayımlandı. Rus basını da bunları geniş biçimde işleyerek Ukrayna’nın zayıf, geri kalmış ve kamu düzenini sağlayamayan bir devlet olduğu yolundaki söylemini güçlendirmeye çalıştı.

Tsybulska’nın yorumuna göre burada da korku ve haksızlığa uğrama duygusu, tepkilerin devlet kurumlarına ve aynı toplumun insanlarına yönelmesine yol açtı. Bununla birlikte, olayın her aşamasının tek bir merkezden yönetildiği bu anlatımdan kesin olarak çıkarılamaz.

Toplumu kendi içine yönelten bilgi savaşı

Her iki olayda da öfke ve derin bir haksızlığa uğrama duygusu, dışarıdaki düşmana değil, Ukraynalıların kendi toplumuna yöneldi. Rus askerî yayınlarında bu tür operasyonların amacından da söz ediliyor. Tsybulska’ya göre iki olayda da toplumun önemli bir bölümü, sorunun kaynağını kendi siyasî ve askerî yöneticilerinde gördü. Oysa onun değerlendirmesinde devlet kurumları da toplumun geri kalanı gibi refleksif kontrolün hedefiydi.

Kesintisiz haber bombardımanı, olumsuz haberlerin ağır basması ve gündelik hayatın her meselesinin siyasete konu edilmesi, kargaşayı körükleyebilir. Bunun sonucu kurumlara duyulan güvenin azalması ve toplum içindeki anlaşmazlıkların derinleşmesidir. Toplum içindeki mücadele ne kadar parçalanırsa düşmanın işi de o kadar kolaylaşır. Ukrayna’da dışarıdan gelen Rus saldırısının, ülke içindeki Rusya yanlısı ve Ukrayna yanlısı çevreler arasındaki gerilimlerle birleşmesi bu tehlikeyi artırıyor.

Her cephede adalet arayışı, insanlarda sürekli yenilgiye uğradıkları ve hiçbir şeyi değiştiremeyecekleri duygusunu doğurabilir. Bu da zamanla direnme gücünü felce uğratır. Böyle bir durumda ayakta kalanlar, güçlerini yerinde kullanan ve her yeni “ihanet” iddiası karşısında mücadeleden vazgeçmeyenlerdir.

Bu yüzden çevremizde her şeyin altüst olduğu duygusuna kapıldığımızda, bir an durup bundan kimin yarar sağlayabileceğini düşünmeliyiz. Devlet düzeyinde ise düşmanı, onun bizi incelediği kadar sistemli biçimde incelememiz gerekir. Ukrayna’nın taarruz harekâtları için imkânları sınırlıdır. Buna rağmen refleksif kontrol yöntemlerinden yararlanarak saldırganı kendi topraklarında hazırlıksız yakalayacak hamleler yapabiliriz.

Yazan: Lyubov Tsybulska, Ukrayna Kriz Medya Merkezi Hibrit Tehditler Analiz Grubu Başkanı. Yazı ilk olarak Uchoose.info sitesinde yayımlanmış, 18 Kasım 2020’de İnformNapalm tarafından okurlara sunulmuştur.